“Jinavacanayuttaṃ hi” icc etaṃ adhikāratthaṃ veditabbaṃ.
Yathā yatthā jinavacanayuttaṃ hi liṅgaṃ, tathā tathā idha liṅgañ ca nippajjate.
Taṃ yathā? Eso no satthā, brahmā, attā, sakhā, rājā.
Tato jinavacanayuttehi liṅgehi vibhattiyo parā honti.
Kā ca pana tāyo vibhattiyo? Si, yo iti paṭhamā; aṃ, yo iti dutiyā; nā, hi iti tatiyā; sa, naṃ iti catutthī; smā, hi iti pañcamī; sa, naṃ iti chaṭṭhī; smiṃ, su iti sattamī.
Vibhatti icc anena kvattho? Amhassa mamaṃ savibhattissa se.
Yathā yathā tesaṃ jinavacanānaṃ anuparodho, tathā tathā idha liṅgañ ca nippajjate.
Ālapanatthe si gasañño hoti.
Bhoti ayye (Vin. ii, 280)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 280; bhoti kaññe; bhoti Kharādiye (Khu. v, 4)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 4.
Ālapane ti kimatthaṃ? Sā ayyā (Vin. ii, 307)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 307.
Sī ti kimatthaṃ? Bhotiyo ayyāyo (Vin. ii, 288)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 288.
Ga icc anena kvattho? Ghat’ e ca.
- Bhoti ayye = ¡Venerable señora!6Tanto “bhoti” como “ayye”, etc., son ejemplos. Al formar estas palabras, se emplea la inflexión ‘si’; luego, por este sutta, ‘si’ recibe el nombre de ‘ga’, y a continuación se aplican los demás suttas para completar la palabra.
- Bhoti kaññe = ¡Querida muchacha!
- Bhoti Kharādiye = ¡Querida Kharādiyā!
¿Cuál es la finalidad de decir “vocativo”? [Para excluir casos como] “Sā ayyā” (aquella señora) –aquí no se trata de un vocativo sino de un nominativo–.
¿Cuál es la finalidad de decir ‘si’? [Para excluir casos como] “Bhotiyo ayyāyo” –aquí la inflexión es ‘yo’, no ‘si’–.7Existen dos inflexiones ‘si’: (1) ‘si’ del nominativo singular (paṭhamā) y (2) ‘si’ del vocativo singular (ālapana), a la cual este sutta da el nombre de ‘ga’. El propósito de este nombre es permitir la aplicación de los procedimientos morfológicos prescritos por los suttas pertinentes, y distinguir con precisión entre ambas inflexiones ‘si’. Esta explicación fue tomada del libro del Venerable A. Thitzana.
¿Cuál es la utilidad del nombre ‘ga’? [Para emplearlo en suttas como] “Ghat’ e ca” (§114). Después de ‘gha’ hay [sustitución de ‘ga’] por ‘e’.8Tanto “bhoti” como “ayye”, etc., son ejemplos. Al formar estas palabras, se emplea la inflexión ‘si’; luego, por este sutta, ‘si’ recibe el nombre de ‘ga’, y a continuación se aplican los demás suttas para completar la palabra.
Ivaṇṇ’-uvaṇṇā icc ete jha-lasaññā honti yathāsaṅkhyaṃ.
Isino, aggino, gahapatino, daṇḍino. Setuno, ketuno, bhikkhuno. Sayambhuno, abhibhuno.
Jha la icc anena kvattho? Jha-lato sassa no vā.
Te ivaṇṇ’-uvaṇṇā yadā itthikhyā, tadā pasaññā honti.
Rattiyā, itthiyā, dhenuyā, vadhuyā.
Itthikhyā ti kimatthaṃ? Isinā, bhikkhunā.
Pa icc anena kvattho? Pato yā.
Ākāro yadā itthikhyo, tadā ghasañño hoti.
Saddhāya, kaññāya, vīṇāya, gaṅgāya, disāya, sālāya, mālāya, tulāya, dolāya, pabhāya, sobhāya, paññāya, karuṇāya, nāvāya, kapālikāya.
Ā ti kimatthaṃ? Rattiyā, itthiyā.
Itthikhyo ti kimatthaṃ? Satthārā desito ayaṃ dhammo.
Gha icc anena kvattho? Ghato nādīnaṃ.
Sakārāgamo hoti se vibhattimhi.
Purisassa, aggissa, isissa, daṇḍissa, bhikkhussa, sayambhussa, abhibhussa.
Se ti kimatthaṃ? Purisasmiṃ.
Saṃ-sāsu ekavacanesu vibhattādesesu sakārāgamo hoti.
Etissaṃ, etissā; imissaṃ, imissā; tissaṃ, tissā; tassaṃ, tassā; yassaṃ, yassā; amussaṃ, amussā.
Saṃ-sāsv iti kimatthaṃ? Agginā, pāṇinā.
Ekavacanesv iti kimatthaṃ? Tāsaṃ, sabbāsaṃ.
Vibhattādesesv iti kimatthaṃ? Manasā, vacasā, thāmasā.
- Etissaṃ = etā + smiṃ (‘ā’ de “etā” se sustituye por ‘i’ (§63); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘saṃ’ (§179) y se inserta ‘s’ (§62)). Significado: “en aquella”. [Género femenino.]
- Etissā = etā + sa (‘ā’ de “etā” se sustituye por ‘i’ (§63); ‘sa’ se sustituye por ‘sā’ (§179) y se inserta ‘s’ (§62)). Significado: “de aquella”. [Género femenino.]
- El resto (imissaṃ, imissā; tissaṃ, tissā; tassaṃ, tassā; yassaṃ, yassā; amussaṃ, amussā) debe entenderse de manera similar.
¿Cuál es la finalidad de decir “‘saṃ’ y ‘sā’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘saṃ’ ni ‘sā’, como en] “agginā” (con fuego) y “pāṇinā” (con la mano).
¿Cuál es la finalidad de decir “singular”? [Este sutta no se aplica cuando las palabras no son singulares, como en] tāsaṃ (de aquellas) y sabbāsaṃ (de todas).
¿Cuál es la finalidad de decir “que son sustituciones de inflexiones”? [Este sutta no se aplica cuando no hay sustituciones de inflexiones, como en] manasā (con la mente), vacasā (con la palabra) y thāmasā (con la fuerza).
Etā-imā icc etesam anto saro ikāro hoti saṃ-sāsu ekavacanesu vibhattādesesu.
Etissaṃ, etissā; imissaṃ, imissā.
Saṃ-sāsv iti kimatthaṃ? Etāya, imāya.
Ekavacanesv iti kimatthaṃ? Etāsaṃ, imāsaṃ.
Tassā itthiyaṃ vattamānāya ākārassa ikāro hoti vā saṃ-sāsu ekavacanesu vibhattādesesu.
Tissaṃ, tissā; tassaṃ, tassā.
Tato tā-etā-imāto sassa vibhattissa ssāyādeso hoti vā.
Tissāya, etissāya, imissāya.
Vā ti kimatthaṃ? Tissā, etissā, imissā.
- Tissāya = tā + sa (‘ā’ de “tā” se sustituye por ‘i’ (§64); ‘sa’ se sustituye por ‘ssāya’ (§65)).
- Etissāya = etā + sa (‘ā’ de “etā” se sustituye por ‘i’ (§63); ‘sa’ se sustituye por ‘ssāya’ (§65)).
- Imissāya = imā + sa (‘ā’ de “imā” se sustituye por ‘i’ (§63); ‘sa’ se sustituye por ‘ssāya’ (§65)).
¿Cuál es la finalidad de decir “opcionalmente”? [En los siguientes ejemplos ‘sa’ no se sustituye por ‘ssāya’:] tissā, etissā, imissā.
Gho rassam āpajjate saṃ-sāsu ekavacanesu vibhattādesesu.
Tassaṃ, tassā; yassaṃ, yassā; sabbassaṃ, sabbassā.
Saṃ-sāsv iti kimatthaṃ? Tāya, sabbāya.
Ekavacanesv iti kimatthaṃ? Tāsaṃ, sabbāsaṃ.
- Tassaṃ = tā + smiṃ (‘smiṃ’ se sustituye por ‘saṃ’ (§179); se inserta ‘s’ (§62); ‘ā’ recibe el nombre de ‘gha’ (§60); ‘ā’ de “tā” se acorta (§66)).
- Tassā = tā + sa (‘sa’ se sustituye por ‘sā’ (§179); se inserta ‘s’ (§62); ‘ā’ recibe el nombre de ‘gha’ (§60); ‘ā’ de “tā” se acorta (§66)).
- Yassaṃ = yā + smiṃ (‘smiṃ’ se sustituye por ‘saṃ’ (§179); se inserta ‘s’ (§62); ‘ā’ recibe el nombre de ‘gha’ (§60); ‘ā’ de “yā” se acorta (§66)).
- Yassā = yā + sa (‘sa’ se sustituye por ‘sā’ (§179); se inserta ‘s’ (§62); ‘ā’ recibe el nombre de ‘gha’ (§60); ‘ā’ de “yā” se acorta (§66)).
- Sabbassaṃ = sabbā + smiṃ (‘smiṃ’ se sustituye por ‘saṃ’ (§179); se inserta ‘s’ (§62); ‘ā’ recibe el nombre de ‘gha’ (§60); ‘ā’ de “sabbā” se acorta (§66)).
- Sabbassā = sabbā + sa (‘sa’ se sustituye por ‘sā’ (§179); se inserta ‘s’ (§62); ‘ā’ recibe el nombre de ‘gha’ (§60); ‘ā’ de “sabbā” se acorta (§66)).
¿Cuál es la finalidad de decir “‘saṃ’ y ‘sā’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘saṃ’ ni ‘sā’, como en] tāya, sabbāya.
¿Cuál es la finalidad de decir “singular”? [Este sutta no se aplica cuando las palabras no son singulares, como en] tāsaṃ, sabbāsaṃ.
Dvi icc evamādito saṅkhyāto nakārāgamo hoti naṃmhi vibhattimhi.
Dvinnaṃ, tinnaṃ, catunnaṃ, pañcannaṃ, channaṃ, sattannaṃ, aṭṭhannaṃ, navannaṃ, dasannaṃ.
Dvādito ti kimatthaṃ? Sahassānaṃ.
Naṃmhi ti kimatthaṃ? Dvīsu, tīsu.
Caggahaṇena ssañ c’ āgamo hoti. Catassannaṃ itthīnaṃ; tissannaṃ vedanānaṃ.
- Dvinnaṃ (de dos) = dvi + naṃ (por este sutta se inserta ‘n’).
- Tinnaṃ (de tres), catunnaṃ (de cuatro), pañcannaṃ (de cinco), channaṃ (de seis), sattannaṃ (de siete), aṭṭhannaṃ (de ocho), navannaṃ (de nueve), dasannaṃ (de diez). El procedimiento de formación de estos numerales es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “‘dvi’ y otros”? [Este sutta no se aplica a números mayores como] sahassānaṃ (de miles).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘naṃ’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘naṃ’, como en] dvīsu (en dos), tīsu (en tres).
Y por la inclusión de “ca”, también se inserta ‘ssa’.
- Catassannaṃ = catu + naṃ (‘u’ de “catu” (§404) se sustituye por ‘a’; por “ca” de este sutta se inserta ‘ssa’). Catassannaṃ itthīnaṃ (de cuatro mujeres).
- Tissannaṃ = ti + naṃ (por “ca” de este sutta se inserta ‘ssa’). Tissannaṃ vedanānaṃ (de tres sensaciones).
Pa icc etasmā smiṃ smā icc etesaṃ aṃ-ā ādesā honti vā yathāsaṅkhyaṃ.
Matyaṃ, matiyaṃ, matyā (Khu. vi, 39)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 39, matiyā. Nikatyaṃ, nikatiyaṃ (Khu. vi, 39)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 39, nikatyā (Khu. v, 9)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 9, nikatiyā. Vikatyaṃ, vikatiyaṃ, vikatyā, vikatiyā. Viratyaṃ, viratiyaṃ, viratyā, viratiyā. Ratyaṃ, ratiyaṃ, ratyā (Khu. vi, 315)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 315, ratiyā. Puthabyaṃ, puthaviyaṃ, puthabyā, puthaviyā. Pavatyaṃ, pavatyā, pavattiyaṃ, pavattiyā.
- Matyaṃ = mati + smiṃ (‘i’ de “mati” recibe el nombre ‘pa’ (§59); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘aṃ’ (§68); ‘i’ de “mati” se sustituye por ‘y’ (§72)).
- Matyā = mati + smā (‘i’ de “mati” recibe el nombre ‘pa’ (§59); ‘smā’ se sustituye por ‘ā’ (§68); ‘i’ de “mati” se sustituye por ‘y’ (§72)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
Ādi icc etasmā smiṃ-vacanassa aṃ-o ādesā honti vā.
Ādiṃ, ādo.
Vā ti kimatthaṃ? Ādismiṃ, ādimhi nāthaṃ namassitvāna.
Caggahaṇena aññasmā pi smiṃvacanassa ā-o-aṃ ādesā honti. Divā ca ratto ca haranti ye baliṃ (Khu. i, 312)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 312. Bārāṇasiṃ ahu rājā (Khu. v, 380)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 380.
- Ādiṃ = ādi + smiṃ (‘smiṃ’ se sustituye por ‘aṃ’ (§69); ‘i’ de “ādi” recibe el nombre de ‘jha’ (§58); ‘aṃ’ se convierte en ‘ṃ’ (§82)).
- Ādo = ādi + smiṃ (‘smiṃ’ se sustituye por ‘o’ (§69); ‘i’ de “ādi” se elide (§83)).
¿Cuál es la finalidad de decir “opcionalmente”? [Este sutta no se aplica en:] ādismiṃ, ādimhi nāthaṃ namassitvāna (habiendo rendido homenaje al Señor, en el principio).
Y por la inclusión de “ca”, también después de otras palabras ‘smiṃ’ se sustituye por ‘ā’, ‘o’ y ‘aṃ’.
- Divā = divā + smiṃ (‘smiṃ’ se sustituye por ‘ā’ (§69); ‘ā’ de “divā” se elide (§83)).
- Ratto = ratti + smiṃ (‘smiṃ’ se sustituye por ‘o’ (§69); ‘i’ de “ratti” se elide (§83)).
- Bārāṇasiṃ = Bārāṇasī + smiṃ (‘smiṃ’ se sustituye por ‘aṃ’ (§69); ‘ī’ de “Bārāṇasī” se acorta (§84); ‘aṃ’ se convierte en ‘ṃ’ (§82)).
“Divā ca ratto ca haranti ye baliṃ” (aquellos que en el día y en la noche traen ofrendas). “Bārāṇasiṃ ahu rājā” (había un rey en Varanasi).
Jha la icc etesaṃ iya uva icc ete ādesā honti vā sare pare yathāsaṅkhyaṃ.
Tiyantaṃ pacchiyāgāre, aggiyāgāre, bhikkhuvāsane nisīdati, puthuvāsane nisīdati.
Sare ti kimatthaṃ? Timalaṃ, tiphalaṃ, ticatukkaṃ, tidaṇḍaṃ, tilokaṃ, tinayanaṃ, tipāsaṃ, tihaṃsaṃ, tibhavaṃ, tikhandhaṃ, tipiṭakaṃ, tivedanaṃ, catuddisaṃ, puthubhūtaṃ.
Vā ti kimatthaṃ? Pañcah’ aṅgehi (Vin. v, 343)Vinaya-piṭaka · tomo v, página 343, tīhākārehi. Cakkh’ āyatanaṃ (Abhi. iii, 5)Abhidhamma-piṭaka · tomo iii, página 5.
Vā ti vikappanatthaṃ? Ikārassa ayādeso hoti. Vatthuttayaṃ.
- Tiyantaṃ = ti + antaṃ (‘i’ de ‘ti’ recibe el nombre de ‘jha’ (§58); ‘i’ se sustituye por ‘iya’ (§70); ‘a’ de ‘iya’ se elide (§83)).
- Bhikkhuvāsane = bhikkhu + āsane (‘u’ de “bhikkhu” recibe el nombre de ‘la’ (§58); ‘u’ se sustituye por ‘uva’(§70); ‘a’ de ‘uva’ se elide (§83)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue una vocal”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue una vocal, como en] timalaṃ, tiphalaṃ, ticatukkaṃ, tidaṇḍaṃ, tilokaṃ, tinayanaṃ, tipāsaṃ, tihaṃsaṃ, tibhavaṃ, tikhandhaṃ, tipiṭakaṃ, tivedanaṃ, catuddisaṃ, puthubhūtaṃ.
¿Cuál es la finalidad de decir “opcionalmente”? [Este sutta no se aplica en] pañcah’ aṅgehi, tīhākārehi, cakkh’ āyatanaṃ.
“Vā” se usa como alternativa (vikappana). [Por “vā”] la letra ‘i’ se sustituye por ‘aya’. Vatthuttayaṃ = vatthutti + si (por “vā” de este sutta, ‘i’ de ‘ti’ se sustituye por ‘aya’; ‘si’ se sustituye por ‘aṃ’).
Jha-lānaṃ yakāra-vākārādesā honti sare pare yathāsaṅkhyaṃ.
Agyāgāraṃ (Vin. iii, 33)Vinaya-piṭaka · tomo iii, página 33; cakkh’ āyatanaṃ (Abhi. iii, 5)Abhidhamma-piṭaka · tomo iii, página 5; svāgataṃ (Khu. v, 300)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 300; te mahāvīra.
Caggahaṇaṃ sampiṇḍanatthaṃ.
- Agyāgāraṃ = aggi + āgāraṃ (‘i’ de “aggi” recibe el nombre de ‘jha’ (§58); ‘i’ se sustituye por ‘ya’ (§71); ‘a’ de ‘ya’ se elide (§83); ‘g’ de “aggi” también se elide (§41)).
- Svāgataṃ = su + āgataṃ (‘u’ recibe el nombre de ‘la’ (§58); ‘u’ se sustituye por ‘va’ (§71); ‘a’ de ‘va’ se elide (§83)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
“Ca” se usa en el sentido de adición (sampiṇḍana).12“Ca” indica aquí sampiṇḍana (fusión), ya que tanto este sutta como el §70 · Jha-lānam iy’-uvā sare vā — Cuando una vocal sigue, opcionalmente, [hay] ‘iya’ y ‘uva’ de ‘jha’ y ‘la’.">§70 tienen una función similar: en el §70 · Jha-lānam iy’-uvā sare vā — Cuando una vocal sigue, opcionalmente, [hay] ‘iya’ y ‘uva’ de ‘jha’ y ‘la’.">§70, ‘jha’ y ‘la’ se sustituyen por ‘iya’ y ‘uva’; en este sutta, por ‘ya’ y ‘va’. El “ca” fusiona ambas operaciones como un conjunto. Ref. Ven. A. Thitzana.
Pasaññassa ca ivaṇṇassa vibhattādese sare pare yakārādeso hoti.
Puthabyā; ratyā (Khu. vi, 315)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 315; matyā (Khu. vi, 39)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 39.
Sare ti kimatthaṃ? Puthaviyaṃ.
- Puthabyā = puthavī + smā (‘ī’ de “puthavī” recibe el nombre de ‘pa’ (§59); ‘smā’ se sustituye por ‘ā’ (§68); ‘ī’ se sustituye por ‘ya’ (§72); ‘v’ se sustituye por ‘b’ (§20)).
- El procedimiento de formación de ratyā y matyā es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue una vocal”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue una vocal, como en] puthaviyaṃ.
Go icc etassa okārassa āvādeso hoti yo icc etesu paresu.
Gāvo gacchanti; gāvo passanti; gāvī gacchanti; gāvī passanti.
Caggahaṇaṃ kimatthaṃ? Nā-smā-smiṃ-suvacanesu āvādeso hoti.
Gāvena, gāvā, gāve, gāvesu.
- Gāvo = go + yo (‘o’ de “go” se sustituye por ‘āva’ (§74); ‘yo’ se sustituye por ‘o’ (“tu” en §205); ‘a’ se elide (§12)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de tomar “ca”? [Por la inclusión de “ca”, hay sustitución de ‘āva’] también cuando siguen ‘nā’, ‘smā’, ‘smiṃ’ y ‘su’.
- Gāvena = go + nā (‘o’ de “go” se sustituye por ‘āva’ por “ca” de este sutta (§74); ‘nā’ se sustituye por ‘ena’ (§103); ‘a’ se elide (§12)).
- Gāvā = go + smā (‘o’ de “go” se sustituye por ‘āva’ por “ca” de este sutta (§74); ‘smā’ se sustituye por ‘ā’ (§108); ‘a’ se elide (§12)).
- Gāve = go + smiṃ (‘o’ de “go” se sustituye por ‘āva’ por “ca” de este sutta (§74); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘e’ (§108); ‘a’ se elide (§12)).
- Gāvesu = go + su (‘o’ de “go” se sustituye por ‘āva’ por “ca” de este sutta (§74); ‘a’ se sustituye por ‘e’ (§101)).
Go icc etassa okārassa āva ava icc ete ādesā honti aṃ-mhi vibhattimhi.
Caggahaṇena sādisesesu pubbuttavacanesu go icc etassa okārassa avādeso hoti.
Gāvaṃ, gavaṃ. Gavassa, gavo, gavena, gavā, gave, gavesu.
- Gāvaṃ = go + aṃ (‘o’ de “go” se sustituye por ‘āva’ (§75); ‘a’ se elide (§12)).
- Gavaṃ = go + aṃ (‘o’ de “go” se sustituye por ‘ava’ (§75); ‘a’ se elide (§12)).
Por la inclusión de “ca”, cuando siguen las inflexiones restantes mencionadas anteriormente en los [dos] suttas comenzando con ‘sa’, ‘o’ de “go” se sustituye por ‘ava’.
- Gavassa = go + sa (por “ca” de este sutta, ‘o’ de “go” se sustituye por ‘ava’ (§75); se inserta ‘s’ (§61)).
- Gavo = go + yo (por “ca” de este sutta, ‘o’ de “go” se sustituye por ‘ava’ (§75); ‘yo’ se sustituye por ‘o’ (“tu” en §205); ‘a’ se elide (§12)).
- Gavena = go + nā (por “ca” de este sutta, ‘o’ de “go” se sustituye por ‘ava’ (§75); ‘nā’ se sustituye por ‘ena’ (§103); ‘a’ se elide (§12)).
- Gavā = go + smā (por “ca” de este sutta, ‘o’ de “go” se sustituye por ‘ava’ (§75); ‘smā’ se sustituye por ‘ā’ (§108); ‘a’ se elide (§12)).
- Gave = go + smiṃ (por “ca” de este sutta, ‘o’ de “go” se sustituye por ‘ava’ (§75); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘e’ (§108); ‘a’ se elide (§12)).
- Gavesu = go + su (por “ca” de este sutta, ‘o’ de “go” se sustituye por ‘ava’ (§75); ‘a’ se sustituye por ‘e’ (§101)).
Āva icc etassa gāvādesassa antasarassa ukārādeso hoti vā aṃmhi vibhattimhi.
Gāvuṃ, gāvaṃ.
Āvasse ti kimatthaṃ? Gavaṃ.
Aṃmhi ti kimatthaṃ? Gāvo tiṭṭhanti.
- Gāvuṃ = go + aṃ (‘o’ de “go” se sustituye por ‘āva’ (§73); ‘a’ de ‘āva’ se sustituye por ‘u’ (§76); ‘aṃ’ se sustituye por ‘ṃ’ (§82)).
- Gāvaṃ = sin aplicación de esta regla.
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘āva’”? [Este sutta no se aplica en] gavaṃ.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘aṃ’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘aṃ’, como en] gāvo tiṭṭhanti.
Tato gosaddato naṃvacanassa aṃādeso hoti, go icc etassa okārassa avādeso hoti patimhi pare ālutte ca samāse.
Gavaṃpati (S. iii, 382)Saṃyutta-nikāya · tomo iii, página 382.
Alutte ti kimatthaṃ? Gopati.
Caggahaṇena asamāse pi naṃvacanassa aṃādeso hoti, go icc etassa okārassa avādeso hoti.
Gavaṃ.
- Gavaṃpati = gonaṃ + pati (‘naṃ’ se sustituye por ‘aṃ’ (§77); ‘o’ de “go” se sustituye por ‘ava’ (§77); ‘a’ de ‘ava’ se elide (§12)).
¿Cuál es la finalidad de decir “en un compuesto con [inflexión] no elidida”? [Este sutta no se aplica cuando hay un compuesto con elisión de la inflexión, como en] gopati.
Y por la inclusión de “ca”, también cuando no hay compuesto, ‘naṃ’ se sustituye por ‘aṃ’ y ‘o’ de “go” se sustituye por ‘ava’.
Go icc etassa okārassa avādeso hoti samāse ca sare pare.
Gavassakaṃ, gaveḷakaṃ, gavājinaṃ.
Caggahaṇena uvaṇṇa icc evam antānaṃ liṅgānaṃ uva-ava-urādesā honti smiṃ-yo icc etesu kvaci.
Bhuvi, pasavo, guravo, caturo (Khu. i, 293)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 293.
Sare ti kimatthaṃ? Godhano, govindho (D. ii, 186)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 186.
Y por la inclusión de “ca”, cuando siguen ‘smiṃ’ y ‘yo’, a veces, las bases que terminan en ‘u’ y ‘ū’ se sustituyen por ‘uva’, ‘ava’ y ‘ura’.
- Bhuvi = bhū + smiṃ (por “ca” de este sutta, ‘ū’ de “bhū” se sustituye por ‘uva’ (§78); por “tato” del §206 ‘smiṃ’ se sustituye por ‘i’; ‘a’ de ‘uva’ se elide (§12)).
- Pasavo = pasu + yo (por “ca” de este sutta, ‘u’ de “pasu” se sustituye por ‘ava’ (§78); ‘yo’ se sustituye por ‘o’ (“tu” en §205); ‘a’ de ‘ava’ se elide (§12)).
- Caturo = catu + yo (por “ca” de este sutta, ‘u’ se sustituye por ‘ura’ (§78); ‘yo’ se sustituye por ‘o’ (“tu” en §205); ‘a’ de ‘ura’ se elide (§12)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue una vocal”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue una vocal, como en] godhano, govindho.
Tassa avasaddassa yadā upapade tiṭṭhamānassa tassa okārassa viparīto hoti byañjane pare.
Uggate sūriye; uggacchati; uggahetvā.
Caggahaṇam avadhāraṇatthaṃ. Avasāne, avakiraṇe, avakirati.
- Uggate = ava + gate (‘ava’ se sustituye por ‘o’ (§50); luego ‘o’ se convierte en ‘u’ (§79); ‘g’ de “gate” se duplica (§20)).15Nota: ambos cambios, ‘ava’ → ‘o’ y ‘o’ → ‘u’, se denominan viparīta (transformación).
“Ca” es para [delimitar la aplicación de] esta regla, [que no se aplica en] avasāne, avakiraṇe, avakirati.
Sabbass’ eva gosaddassa goṇādeso hoti vā naṃmhi vibhattimhi.
Goṇānaṃ sattannaṃ.
Vā ti kimatthaṃ? Gonañ ce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo. Sabbā gāvī ujuṃ yanti, nette ujuṃ gate sati.
Yogavibhāgena aññatrā pi goṇādeso hoti.
Goṇabhūtānaṃ.
¿Cuál es la finalidad de decir “opcionalmente”? [Este sutta no se aplica en:] “Gonañ ce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo. Sabbā gāvī ujuṃ yanti, nette ujuṃ gate sati”. (Si el líder de los bueyes que cruzan va derecho, todas las vacas van derechas cuando el líder va derecho.)
Por división del sutta, en otros contextos también hay sustitución por “goṇa”: goṇabhūtānaṃ.
Su hi nā icc etesu sabbassa gosaddassa goṇādeso hoti vā.
Goṇesu, goṇehi, goṇebhi, goṇena.
Vā ti kimatthaṃ? Gosu, gohi, gobhi, gavena.
Caggahaṇena syādisesesu pubbuttaravacanesu pi goṇa-gu-gavayādesā honti. Goṇo, goṇā, goṇaṃ, goṇe, goṇassa, goṇamhā. Goṇamhi, gunnaṃ, gavayehi, gavayebhi.
¿Cuál es la finalidad de decir “opcionalmente”? [Este sutta no se aplica en] gosu, gohi, gobhi, gavena.
Y por la inclusión de “ca”, cuando siguen las inflexiones restantes ‘si’ y otras, mencionadas antes y después, también hay sustituciones por “goṇa”, “gu” y “gavaya”.
Aṃvacanassa, makārassa ca jha la pa icc etehi niggahitaṃ hoti.
Aggiṃ, isiṃ, gahapatiṃ, daṇḍiṃ, mahesiṃ, bhikkhuṃ, paṭuṃ, sayambhuṃ, abhibhuṃ, rattiṃ, itthiṃ, vadhuṃ, pulliṅgaṃ, pumbhāvo, puṅkokilo.
Aṃ-mo ti kimatthaṃ? Agginā, pāṇinā, bhikkhunā, rattiyā, itthiyā, vadhuyā.
Jha-la-pehī ti kimatthaṃ? Sukhaṃ, dukkhaṃ.
Pun’ ārambhaggahaṇaṃ vibhāsanivattanatthaṃ. Aggiṃ, paṭuṃ, buddhiṃ, vadhuṃ.
- Aggiṃ = aggi + aṃ (‘i’ de “aggi” recibe el nombre de ‘jha’ (§58); ‘aṃ’ se convierte en ‘ṃ’ (§82)).
- Rattiṃ = ratti + aṃ (‘i’ de “ratti” recibe el nombre de ‘pa’ (§59); ‘aṃ’ se convierte en ‘ṃ’ (§82)).
- Pulliṅgaṃ = puma + liṅgaṃ (‘ma’ de “puma” se convierte en ‘ṃ’ (§82); ‘ṃ’ se convierte en ‘l’ (§31); ‘l’ se duplica (§28)).
¿Cuál es la finalidad de decir “‘aṃ’ y ‘ma’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘aṃ’ ni ‘ma’, como en] agginā, pāṇinā, bhikkhunā, rattiyā, itthiyā, vadhuyā.
¿Cuál es la finalidad de decir “después de ‘jha’, ‘la’ y ‘pa’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘jha’, ‘la’ ni ‘pa’, como en] sukhaṃ, dukkhaṃ.
Tomando de nuevo “jha-la-pehi” sirve para impedir que siga “vā” hasta aquí.16Para impedir la aplicación de la regla opcional (vibhāsa-nivattana) aquí. Ejemplos: aggiṃ, paṭuṃ, buddhiṃ, vadhuṃ.
Saralopo hoti amādesa-paccayādimhi, saralope tu pakati hoti.
Purisaṃ, purise, pāpaṃ, pāpe, pāpiyo, pāpiṭṭho.
Amādesapaccayādimhī ti kimatthaṃ? Appamādo amataṃ padaṃ (Khu. i, 16)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 16.
Saralope ti kimatthaṃ? Purisassa, daṇḍinaṃ.
Tuggahaṇam avadhāraṇatthaṃ? Bhikkhunī, gahapatānī.
Pakatiggahaṇasāmatthena puna sandhibhāvo ca hoti. Seyyo (Khu. i, 29)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 29; seṭṭho (Vin. i, 4)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 4; jeyyo; jeṭṭho (D. ii, 13)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 13.
- Purisaṃ = purisa + aṃ (por ‘aṃ’, hay elisión de la vocal ‘a’ de “purisa” (§83); ‘a’ de ‘aṃ’ no cambia (§83)).
- Pāpiyo = pāpa + iya (‘a’ de “pāpa” se elide (§83); ‘i’ de ‘iya’ no cambia (§83)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando [siguen] ‘aṃ’, una sustitución, un sufijo, etc.”? [Este sutta no se aplica cuando eso no ocurre, como en] “Appamādo amataṃ padaṃ”.19Nota: Aquí ‘a’ inicial de “amataṃ” no es la inflexión ‘aṃ’, no es una sustitución ni un sufijo; por lo tanto, esta regla no opera.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando hay elisión de la vocal”? [Este sutta no se aplica cuando no hay vocal que elidir, como en] purisassa, daṇḍinaṃ.
‘Tu’ sirve para impedir la aplicación de esta regla en “bhikkhunī”, “gahapatānī”.
- Bhikkhunī = bhikkhu + inī (aquí ‘i’ de ‘inī’ se elide (§13)).
- Gahapatānī = gahapati + inī (‘i’ de ‘pati’ se sustituye por ‘a’ (§91); ‘i’ de ‘inī’ se elide (§13); ‘a’ se convierte en ‘ā’ (§16)).
Tomando de nuevo “pakati”, también hay combinación eufónica: seyyo, seṭṭho, jeyyo, jeṭṭho.20El procedimiento de combinación eufónica implica sustituir ‘i’ por ‘e’y duplicación de ‘y’.
Agho saro rassam āpajjate ekavacana-yo icc etesu.
Itthiṃ, itthiyo, itthiyā. Vadhuṃ, vadhuyo, vadhuyā. Daṇḍiṃ, daṇḍino, daṇḍinā. Sayambhuṃ, sayambhuvo, sayambhunā.
Agho ti kimatthaṃ? Kaññaṃ, kaññāyo, kaññāya.
Ekavacanayosv iti kimatthaṃ? Itthīhi, sayambhūhi.
Caggahaṇam avadhāraṇatthaṃ? Nadiṃ, nadīyo, nadiyā.
Apiggahaṇena na rassam āpajjate. Itthī, bhikkhunī.
- Itthiṃ = itthī + aṃ (‘ī’ de “itthī” se acorta (§84); ‘aṃ’ se convierte en ‘ṃ’ (§82)).
- Itthiyo = itthī + yo (‘ī’ de “itthī” se acorta (§84)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “no-‘gha’”? [Este sutta no se aplica cuando hay ‘gha’, como en] kaññaṃ, kaññāyo, kaññāya.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando [siguen] el [número] singular y ‘yo’”? [Este sutta no se aplica cuando no es ese el caso, como en] itthīhi, sayambhūhi.
“Ca” es para énfasis.
Por la inclusión de “api”, no hay acortamiento.
Sismiṃ anapuṃsakāni liṅgāni na rassam āpajjante.
Itthī, bhikkhunī, vadhū, daṇḍī, sayambhū.
Sismiṃ ti kimatthaṃ? Bhoti itthi, bothi vadhu, bho daṇḍi, bho sayambhu.
Anapuṃsakānī ti kimatthaṃ? Sukhakāri dānaṃ, sukhakāri sīlaṃ, sīghayāyi cittaṃ.
- Itthī = itthī + si (‘ī’ no se acorta; ‘si’ se elide (§220)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando [sigue] ‘si’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘si’, como en] “bhoti itthi”, etc.21Estos ejemplos no corresponden a la primera inflexión ‘si’ sino al ‘si’ del vocativo.
- Itthi = itthī + si (‘si’ recibe el nombre de ‘gha’ (§57); ‘ī’ se acorta (§245); ‘si’ se elide (§220)).
¿Cuál es la finalidad de decir “no neutros”? [Este sutta no se aplica cuando son neutros, como en] “sukhakāri dānaṃ”, etc.
Ubha icc evam ādito saṅkhyāto naṃvacanassa innaṃ hoti.
Ubhinnaṃ, duvinnaṃ.
Ubhādito ti kimatthaṃ? Ubhayesaṃ.
- Ubhinnaṃ = ubha + naṃ (‘naṃ’ se sustituye por ‘innaṃ’ (§86); ‘a’ de “ubha” se elide (§83)).
- Duvinnaṃ = dvi + naṃ (‘naṃ’ se sustituye por ‘innaṃ’ (§86); por “ca” (§132) “dvi” se sustituye por “duvi”; ‘i’ de “duvi” se elide (§83)).
¿Cuál es la finalidad de decir “después de ‘ubha’ y otros”? [Este sutta no se aplica cuando no hay “ubha” y otros, como en] ubhayesaṃ.22Aquí la voz es “ubhaya”.
Naṃvacanassa iṇṇaṃ iṇṇannaṃ icc ete ādesā honti tīhi saṅkhyāhi.
Tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ.
Tīhī ti kimatthaṃ? Dvinnaṃ.
Sabbe sarā yosu katanikāra-lopesu dīgham āpajjante.
Aggī, bhikkhū, rattī, yāgū, aṭṭhī, aṭṭhīni, āyū, āyūni, sabbāni, yāni, tāni, kāni, katamāni, etāni, amūni, imāni.
Yosv iti kimatthaṃ? Aggi, bhikkhu, ratti, yāgu, sabbo, yo, so, ko, amuko.
Katanikāralopesv iti kimatthaṃ? Itthiyo, vadhuyo, sayambhuvo.
Pun’ ārambhaggahaṇaṃ kimatthaṃ? Niccadīpanatthaṃ. Aggī, bhikkhū, rattī, yāni, tāni, katamāni.
- Aggī = aggi + yo (‘yo’ se elide (§118); ‘i’ se alarga (§88)).
- Āyūni = āyu + yo (‘yo’ se sustituye por ‘ni’ (§217); ‘u’ se alarga (§88)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando [sigue] ‘yo’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘yo’, como en] aggi, bhikkhu, ratti, yāgu, sabbo, yo, so, ko, amuko.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando se convierte en ‘ni’ o se elide”? [Este sutta no se aplica cuando no se convierte en ‘ni’ ni se elide, como en] itthiyo, vadhuyo, sayambhuvo.
¿Cuál es la finalidad de tomar este sutta de nuevo? Para mostrar que es una operación fija. Ejemplos: aggī, bhikkhū, rattī, yāni, tāni, katamāni.
Su naṃ hi icc etesu sabbe sarā dīgham āpajjante.
Aggīsu, aggīnaṃ, aggīhi; rattīsu, rattīnaṃ, rattīhi; bhikkhūsu, bhikkhūnaṃ, bhikkhūhi. Purisānaṃ.
Etesv iti kimatthaṃ? Agginā, pāṇinā, daṇḍinā.
Caggahaṇam avadhāraṇatthaṃ. Sukhettesu brahmacārisu (A. i, 352)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 352; dhammam akkhāsi Bhagavā; bhikkhunaṃ datvā sakehi pāṇibhi (Khu. ii, 138)Khuddaka-nikāya · tomo ii, página 138.
- Aggīsu = aggi + su (‘i’ se alarga (§89)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando estos siguen”? [Este sutta no se aplica cuando ‘su’, ‘naṃ’ y ‘hi’ no siguen, como en] agginā, pāṇinā, daṇḍinā.
“Ca” es para impedir [la aplicación de esta regla en los siguientes casos].
Pañcādīnaṃ saṅkhyānaṃ anto attam āpajjate su naṃ hi icc etesu.
Pañcasu, pañcannaṃ, pañcahi; chasu, channaṃ, chahi; sattasu, sattannaṃ, sattahi; aṭṭhasu, aṭṭhannaṃ, aṭṭhahi; navasu, navannaṃ, navahi; dasasu, dasannaṃ, dasahi.
Pañcādīnamī ti kimatthaṃ? Dvīsu, dvinnaṃ, dvīhi.
Attam iti bhāvaniddeso ubhayassāgamanatthaṃ, anto ukāro attam āpajjate. Catassannaṃ itthīnaṃ. Tissannaṃ vedanānaṃ.
- Pañcasu = pañca + su (‘a’ permanece ‘a’ (§90)).
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘pañca’ y otros”? [Este sutta no se aplica cuando no hay “pañca” y otros, como en] dvīsu, dvinnaṃ, dvīhi.
“Attaṃ”, que es una expresión que indica estado (bhāvaniddesa), tiene el propósito de insertar ‘ssa’ y convertir ‘u’ final en ‘a’.
- Catassannaṃ = catu + naṃ (se inserta ‘ssa’; ‘u’ se convierte en ‘a’ (§90)).
- Tissannaṃ = ti + naṃ (se inserta ‘ssa’ (§90); ‘n’ se duplica (§28)).23Nota: En el sutta se dice “pañcādīnam attaṃ” y no “pañcādīnam a”. “Attaṃ” = estado de ‘a’; así “attaṃ” se denomina bhāvaniddesa (expresión que indica estado). La expresión que indica estado tiene el propósito de insertar ‘ssa’ y convertir ‘u’ en ‘a’.
Patiss’ anto attam āpajjate inīmhi paccaye pare.
Gahapatānī.
Inīmhi ti kimatthaṃ? Gahapati.
Ntupaccayassa anto attam āpajjate su naṃ hi yo icc etesu paresu.
Guṇavantesu, guṇavantānaṃ, guṇavantehi, guṇavantā, guṇavante.
Ntusse ti kimatthaṃ? Isīnaṃ.
Etesv iti kimatthaṃ? Guṇavā.
Caggahaṇena aññesu vacanesu attañ ca hoti. Guṇavantasmiṃ, guṇavantena.
Antaggahaṇena ntupaccayassa anto attam āpajjate, yonañ ca ikāro hoti. Guṇavanti.
- Guṇavantesu = guṇavantu + su (‘u’ de ‘ntu’ se convierte en ‘a’ (§92); ‘a’ se convierte en ‘e’ (§89)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘ntu’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘ntu’, como en] isīnaṃ.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando estos siguen”? [Este sutta no se aplica cuando no siguen ‘su’, ‘naṃ’, ‘hi’ y ‘yo’, como en] guṇavā.
Por la inclusión de “ca”, cuando siguen otras inflexiones, también hay ‘a’. Ejemplos: guṇavantasmiṃ, guṇavantena.
Por la inclusión de “anta”, la vocal final del sufijo ‘ntu’ se convierte en ‘a’, y ‘yo’ se convierte en ‘i’. Ejemplo:
Sabbass’ eva ntupaccayassa attaṃ hoti vā aṃ sa icc etesu.
Satimaṃ bhikkhuṃ, satimantaṃ bhikkhuṃ vā. Bandhumaṃ rājānaṃ, bandhumantaṃ rājānaṃ vā (D. ii, 14)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 14. Satimassa bhikkhuno, satimato bhikkhuno vā. Bandhumassa rañño (D. ii, 6)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 6 suṅkaṃ. Bandhumato rañño (D. ii, 13)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 13 vā suṅkaṃ deti.
Etesv iti kimatthaṃ? Satimā bhikkhu. Bandhumā rājā.
- Satimaṃ = satimantu + aṃ (‘ntu’ se convierte en ‘a’ (§93); ‘a’ se elide (§83); ‘aṃ’ se convierte en ‘ṃ’ (§82)).
- Satimassa = satimantu + sa (‘ntu’ se convierte en ‘a’ (§93); ‘a’ se elide (§83); se inserta ‘s’ (§61)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando estos siguen”? [Este sutta no se aplica cuando no siguen ‘aṃ’ y ‘sa’, como en] satimā bhikkhu, bandhumā rājā.
Ntupaccayassa antassa attaṃ hoti vā simhi vibhattimhi.
Himavanto pabbato (Khu. i, 56)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 56.
Vā ti kimatthaṃ? Himavā pabbato.
Aggiss’ antassa ini hoti vā simhi vibhattimhi.
Purato aggini. Pacchato aggini. Akkhiṇato aggini. Vāmato aggini.
Vā ti kimatthaṃ? Aggi.
Yosu akatarasso jho attam āpajjate.
Aggayo, munayo, isayo (Khu. ii, 88)Khuddaka-nikāya · tomo ii, página 88, gahapatayo (Khu. vi, 423)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 423.
Yosv iti kimatthaṃ? Aggīsu.
Akatarasso ti kimatthaṃ? Daṇḍino.
Jho ti kimatthaṃ? Rattiyo.
- Aggayo = aggi + yo (‘i’ recibe el nombre de ‘jha’ (§58) y ésta no ha sido acortada; ‘i’ se convierte en ‘a’ (§96)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando [sigue] ‘yo’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘yo’, como en] aggīsu.
¿Cuál es la finalidad de decir “no acortada”? [Este sutta no se aplica cuando ha sido acortada, como en] daṇḍino.
Daṇḍino = daṇḍī + yo (‘ī’ de “daṇḍī” se acorta (§84); por lo tanto este sutta no opera).
¿Cuál es la finalidad de decir “‘jha’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘jha’, como en] rattiyo.
Ve-vo icc etesu akatarasso lo attam āpajjate.
Bhikkhave, bhikkhavo; hetave, hetavo.
Akatarasso ti kimatthaṃ? Sayambhuvo, vessabhuvo, parābhibhuvo.
Ve-vosv iti kimatthaṃ? Hetunā, ketunā, setunā.
Caggahaṇam anukaḍḍhanatthaṃ.
- Bhikkhave = bhikkhu + yo (‘u’ de “bhikkhu” recibe el nombre de ‘la’ (§58); ‘yo’ se sustituye por ‘ve’ (§116); ‘u’, que no ha sido acortada, se convierte en ‘a’ (§97)).
- Bhikkhavo = bhikkhu + yo (‘u’ de “bhikkhu” recibe el nombre de ‘la’ (§58); ‘yo’ se sustituye por ‘vo’ (§119); ‘u’, que no ha sido acortada, se convierte en ‘a’ (§97)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “no acortada”? [Este sutta no se aplica cuando ha sido acortada, como en] sayambhuvo, vessabhuvo, parābhibhuvo.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando siguen ‘ve’ y ‘vo’”? [Este sutta no se aplica cuando no siguen ‘ve’ y ‘vo’, como en] hetunā, ketunā, setunā.
“Ca” es para arrastre (anukaḍḍhana).
Mātula icc evam ādīnaṃ anto ānattam āpajjate īkāre paccaye pare.
Mātulānī (Khu. i, 219)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 219, ayyakānī, varuṇānī.
Īkāre ti kimatthaṃ? Bhikkhunī, rājinī, jālinī, gahapatānī (Vin. i, 314)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 314.
Ānattaggahaṇena nadī icc etassa dīsaddassa jjo-jjā-ādesā honti saha vibhattiyā yo nā sa icc etesu. Najjo sandanti (S. ii, 178)Saṃyutta-nikāya · tomo ii, página 178; najjā kataṃ taraṅgaṃ; najjā nerañjarāya tīre (Vin. iii, 1)Vinaya-piṭaka · tomo iii, página 1.
- Mātulānī = mātula + ī (‘a’ de “mātula” se convierte en ‘āna’ (§98); ‘a’ se elide (§83)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘ī’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘ī’, como en] bhikkhunī, rājinī, jālinī, gahapatānī.
Por la inclusión de “ānatta”, cuando siguen ‘yo’, ‘nā’ y ‘sa’, ‘dī’ de “nadī” se sustituye por ‘jjo’ y ‘jjā’ junto con las inflexiones.
- Najjo = nadī + yo (‘dī’ junto con la inflexión ‘yo’ se sustituye por ‘jjo’ (§98)).
Sabbato liṅgato smā hi smiṃ icc etesaṃ mhā bhi mhi icc ete ādesā honti vā yathāsaṅkhyaṃ.
Purisamhā, purisasmā; purisebhi, purisehi; purisamhi, purisasmiṃ.
Smā-hi-smiṃnam iti kimatthaṃ? Vaṇṇavantaṃ (Khu. i, 20)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 20 agandhakaṃ viruḷhapupphaṃ; mahantaṃ chattaṃ mahāchattaṃ; mahantaṃ dhajaṃ mahādhajaṃ.
- Purisamhā = purisa + smā (‘smā’ se sustituye por ‘mhā’ (§99)).
- Purisebhi = purisa + hi (‘hi’ se sustituye por ‘bhi’ (§99); ‘a’ de “purisa” se convierte en ‘e’ (§101)).
- Purisamhi = purisa + smiṃ (‘smiṃ’ se sustituye por ‘mhi’ (§99)).
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘smā’, ‘hi’ y ‘smiṃ’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘smā’, ‘hi’ y ‘smiṃ’, como en] vaṇṇavantaṃ agandhakaṃ viruḷhapupphaṃ, mahantaṃ chattaṃ mahāchattaṃ, mahantaṃ dhajaṃ mahādhajaṃ.
Ta ima icc etehi katākārehi smā-smiṃnaṃ mhā-mhi icc ete ādesā n’ eva honti.
Asmā ṭhāna bhayaṃ uppajjati; asmiṃ ṭhāne bhayaṃ tiṭṭhati; asmā; asmiṃ.
Katākārehī ti kimatthaṃ? Tamhā, tamhi, imamhā, imamhi.
- Asmā = ta + smā (‘ta’ se convierte en ‘a’ (§176); ‘smā’ no se convierte en ‘mhā’ (§100)).
- Asmiṃ = ta + smiṃ (‘ta’ se convierte en ‘a’ (§176); ‘smiṃ’ no se convierte en ‘mhi’ (§100)).25Nota: “asmā” y “asmiṃ” también pueden formarse a partir de “ima”. En ese caso se aplica el §177 · Imasaddassa ca — Y de la [base] “ima”.">§177.
- Asmā = ima + smā (“ima” se convierte en ‘a’ (§177); ‘smā’ no se convierte en ‘mhā’ (§100)).
- Asmiṃ = ima + smiṃ (“ima” se convierte en ‘a’ (§177); ‘smiṃ’ no se convierte en ‘mhi’ (§100)).
¿Cuál es la finalidad de decir “se convierten en ‘a’”? [Este sutta no se aplica cuando ‘ta’ e ‘ima’ no se convierten en ‘a’, como en] tamhā, tamhi, imamhā, imamhi.
Su hi icc etesu akāro ettam āpajjate.
Sabbesu, yesu, tesu, kesu, purisesu, imesu, kusalesu, tumhesu, amhesu; sabbehi, yehi, tehi, kehi, purisehi, imehi, kusalehi, tumhehi, amhehi.
Sabbesaṃ sabbanāmānaṃ anto akāro ettam āpajjate naṃmhi vibhattimhi.
Sabbesaṃ, sabbesānaṃ; yesaṃ, yesānaṃ; tesaṃ, tesānaṃ; imesaṃ, imesānaṃ; kesaṃ, kesānaṃ; itaresaṃ, itaresānaṃ; katamesaṃ, katamesānaṃ.
Sabbanāmānam iti kimatthaṃ? Buddhānaṃ Bhagavantānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo (Vin. i, 114)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 114.
Akāro ti kimatthaṃ? Amūsaṃ, amūsānaṃ.
Naṃmhi ti kimatthaṃ? Sabbe, ime.
Caggahaṇam anukaḍḍhanatthaṃ.
- Sabbesaṃ = sabba + naṃ (‘a’ se convierte en ‘e’ (§102); ‘naṃ’ se sustituye por ‘saṃ’ (§168)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “de [todos los] pronombres”? [Este sutta no se aplica cuando no hay pronombres, como en] “Buddhānaṃ Bhagavantānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo”.
¿Cuál es la finalidad de decir “la letra ‘a’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘a’, como en] amūsaṃ, amūsānaṃ.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘naṃ’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘naṃ’, como en] sabbe, ime.
Sabbe = sabba + yo (aquí ‘a’ no se convierte en ‘e’, sino que ‘yo’ se convierte en ‘e’ por §164).
“Ca” es para arrastre.26Aquí “ca” trae el procedimiento de convertir ‘a’ en ‘e’ del sutta anterior.
Tasmā akārato nāvacanassa enādeso hoti.
Sabbena, yena, tena, kena, anena, purisena, rūpena.
Ato ti kimatthaṃ? Muninā, amunā, bhikkhunā.
Nā ti kimatthaṃ? Tasmā.
- Sabbena = sabba + nā (‘nā’ se sustituye por ‘ena’ (§103); ‘a’ se elide (§83)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “después de ‘a’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘a’, como en] muninā, amunā, bhikkhunā.
¿Cuál es la finalidad de decir ‘nā’? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘nā’, como en] tasmā.
Tasmā akārato sivacanassa okārādeso hoti.
Sabbo, yo, so, ko, amuko, puriso.
Sī ti kimatthaṃ? Purisānaṃ.
Ato ti kimatthaṃ? Sayambhū.
- Sabbo = sabba + si (‘si’ se sustituye por ‘o’ (§104); ‘a’ se elide (§83)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir ‘si’? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘si’, como en] purisānaṃ.
¿Cuál es la finalidad de decir “después de ‘a’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘a’, como en] sayambhū.
Tasmā akārato nāvacanassa so-ādeso hoti vā.
Atthaso dhammaṃ jānāti. Byañjanaso atthaṃ jānāti. Akkharaso. Suttaso (A. ii, 207)Aṅguttara-nikāya · tomo ii, página 207. Padaso (Vin. ii, 25)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 25. Yasaso. Upāyaso. Sabbaso (A. i, 556)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 556. Thāmaso. Ṭhānaso.
Vā ti kimatthaṃ? Pādena vā pādārahena vā atirekapādena vā yo bhikkhu theyyacittena parassa bhaṇḍaṃ gaṇhāti, so bhikkhu pārājiko hoti asaṃvāso.
- Atthaso = attha + nā (‘nā’ se sustituye por ‘so’ (§105)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “opcionalmente”? [Este sutta no se aplica siempre, como en] “Pādena vā pādārahena vā atirekapādena vā yo bhikkhu theyyacittena parassa bhaṇḍaṃ gaṇhāti, so bhikkhu pārājiko hoti asaṃvāso”. Traducción: cualquier bhikkhu que, con intención de robar, tome la propiedad ajena –ya sea un cuarto de [moneda] pāda, o lo equivalente a un cuarto de pāda, o más que un cuarto de pāda –ese bhikkhu es uno que ha cometido una falta que conlleva la expulsión y no puede vivir en comunidad.
Dīgha ora icc etehi smāvacanassa so-ādeso hoti vā.
Dīghaso (Vin. i, 227)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 227, oraso; dīghamhā, oramhā.
Dīgh’-orehi ti kimatthaṃ? Saramhā, vacanamhā.
Tasmā akārato sabbesaṃ yo-nīnaṃ ā-e-ādesā honti vā yathāsaṅkhyaṃ.
Purisā, purise; rūpā, rūpe.
Vā ti kimatthaṃ? Aggayo, munayo, isayo.
Yo-nīnan ti kimatthaṃ? Purisassa, rūpassa.
Akārato ti kimatthaṃ? Daṇḍino, aṭṭhīni, aggī, pajjalanti, munī caranti.
- Purisā = purisa + yo (‘yo’ se sustituye por ‘ā’ (§107); ‘a’ se elide (§83)).
- Purise = purisa + ni (‘ni’ se sustituye por ‘e’ (§107); ‘a’ se elide (§83)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “opcionalmente”? [Este sutta no se aplica siempre, como en] aggayo, munayo, isayo.
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘yo’ y ‘ni’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘yo’ y ‘ni’, como en] purisassa, rūpassa.
¿Cuál es la finalidad de decir “después de la letra ‘a’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘a’, como en] daṇḍino, aṭṭhīni, aggī, pajjalanti, munī caranti.
Tasmā akārato sabbesaṃ smā smiṃ icc etesaṃ ā-e-ādesā honti vā yathāsaṅkhyaṃ.
Purisā, purisasmā, purise, purisasmiṃ.
Akārato ti kimatthaṃ? Daṇḍinā, daṇḍismiṃ; bhikkhunā, bhikkhusmiṃ.
- Purisā = purisa + smā (‘smā’ se sustituye por ‘ā’ (§108); ‘a’ se elide (§83)).
- Purise = purisa + smiṃ (‘smiṃ’ se sustituye por ‘e’ (§108); ‘a’ se elide (§83)).
¿Cuál es la finalidad de decir “después de la letra ‘a’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘a’, como en] daṇḍinā, daṇḍismiṃ; bhikkhunā, bhikkhusmiṃ.
Tasmā akārato catutthekavacanassa āyādeso hoti vā.
Atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ Buddho loke uppajjati (A. i, 21)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 21.
Ato ti kimatthaṃ? Isissa.
Catutthī ti kimatthaṃ? Purisassa mukhaṃ.
Ekavacanasse ti kimatthaṃ? Purisānaṃ dadāti.
Vā ti kimatthaṃ? Dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā.
Tuggahaṇen’ atthañ ca hoti. Atthatthaṃ, hitatthaṃ, sukhatthaṃ.
¿Cuál es la finalidad de decir “después de ‘a’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘a’, como en] isissa.
¿Cuál es la finalidad de decir “la cuarta [inflexión]”? [Este sutta no se aplica cuando no hay cuarta inflexión, como en] purisassa mukhaṃ.
¿Cuál es la finalidad de decir “del singular”? [Este sutta no se aplica cuando no hay singular, como en] purisānaṃ dadāti.
¿Cuál es la finalidad de decir “opcionalmente”? [Este sutta no se aplica siempre, como en] “Dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā”.
Por la inclusión de ‘tu’, también hay sustitución por ‘atthaṃ’.
- Atthatthaṃ27Para el beneficio. = attha + sa (por ‘tu’ de este sutta, ‘sa’ se sustituye por ‘atthaṃ’ (§109); ‘a’ se elide (§83)).
- Hitatthaṃ28Para el bienestar. = hita + sa (por ‘tu’ de este sutta, ‘sa’ se sustituye por ‘atthaṃ’ (§109); ‘a’ se elide (§83)).
- Sukhatthaṃ29Para la felicidad. = sukha + sa (por ‘tu’ de este sutta, ‘sa’ se sustituye por ‘atthaṃ’ (§109); ‘a’ se elide (§83)).
Tehi sabbanāmehi akārantehi smā smiṃ sa icc etesaṃ30Smā smiṃ sa ekavacana icc’ etesaṃ (K). tayo ā-e-āyādesā n’ eva honti.
Sabbasmā, sabbasmiṃ, sabbassa. Yasmā, yasmiṃ, yassa. Tasmā, tasmiṃ, tassa. Kasmā, kasmiṃ, kassa. Imasmā, imasmiṃ, imassa.
Sabbanāmehi ti kimatthaṃ? Pāpā, pāpe, pāpāya.
Caggahaṇam anukaḍḍhanatthaṃ.
- Sabbasmā = sabba + smā (‘smā’ no se sustituye por ‘ā’ (§110)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “después de pronombres”? [Este sutta no se aplica cuando no hay pronombres, como en] pāpā, pāpe, pāpāya.
“Ca” es para arrastre.
Tasmā ghato nādīnam ekavacanānaṃ vibhattigaṇānaṃ āyādeso hoti.
Kaññāya kataṃ kammaṃ, kaññāya dīyate, kaññāya nissaṭaṃ vatthaṃ. Kaññāya pariggaho, kaññāya patiṭṭhitaṃ sīlaṃ.
Ghato ti kimatthaṃ? Rattiyā, itthiyā, dhenuyā, vadhuyā.
Nādīnam iti kimatthaṃ? Kaññaṃ passati; vijjaṃ, vīṇaṃ, gaṅgaṃ.
Ekavacanānam iti kimatthaṃ? Sabbāsu, yāsu, tāsu, kāsu, imāsu, pabhāsu.
- Kaññāya = kaññā + nā (‘ā’ de “kaññā” recibe el nombre de ‘gha’ (§60); ‘nā’ se sustituye por ‘āya’ (§111); ‘ā’ se elide (§83)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “después de ‘gha’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘gha’, como en] rattiyā, itthiyā, dhenuyā, vadhuyā.
¿Cuál es la finalidad de decir “‘nā’, etc.”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘nā’, etc., como en] kaññaṃ passati; vijjaṃ, vīṇaṃ, gaṅgaṃ.
¿Cuál es la finalidad de decir “singular”? [Este sutta no se aplica cuando no hay singular, como en] sabbāsu, yāsu, tāsu, kāsu, imāsu, pabhāsu.
Tasmā pato nādīnam ekavacanānaṃ vibhattigaṇānaṃ yādeso hoti.
Rattiyā, itthiyā, deviyā, dhenuyā, yāguyā, vadhuyā.
Nādīnam iti kimatthaṃ? Rattī, rattiṃ; itthī, itthiṃ.
Pato ti kimatthaṃ? Kaññāya, vīṇāya, gaṅgāya, pabhāya, sobhāya.
Ekavacanānam iti kimatthaṃ? Rattīnaṃ, itthīnaṃ.
- Rattiyā = ratti + nā (‘i’ de “ratti” recibe el nombre de ‘pa’ (§59); ‘nā’ se sustituye por ‘yā’ (§112)).
- Dhenuyā = dhenu + nā (‘u’ de “dhenu” recibe el nombre de ‘pa’ (§59); ‘nā’ se sustituye por ‘yā’ (§112)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “de los que comienzan con ‘nā’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘nā’, etc., como en] rattī, rattiṃ; itthī, itthiṃ.
¿Cuál es la finalidad de decir “después de ‘pa’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘pa’, como en] kaññāya, vīṇāya, gaṅgāya, pabhāya, sobhāya.
¿Cuál es la finalidad de decir “singular”? [Este sutta no se aplica cuando no hay singular, como en] rattīnaṃ, itthīnaṃ.
Tasmā sakhato gassa akāra-ākāra-ikāra-īkāra-ekārādesā honti vā.
Bho sakha, bho sakhā, bho sakhi, bho sakhī, bho sakhe.
Tasmā ghato gassa ekārādeso hoti.
Bhoti ayye, bhoti kaññe, bhoti Kharādiye (Khu. v, 4)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 4.
Caggahaṇam avadhāraṇatthaṃ. Sanniṭṭhānaṃ.
- Ayye = ayyā + si (‘ā’ recibe el nombre de ‘gha’ (§60); ‘si’ recibe el nombre de ‘ga’ (§57); ‘ga’ se sustituye por ‘e’ (§114); ‘ā’ se elide (§83)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
“Ca” es para énfasis (avadhāraṇa). [Aquí el significado es] fijeza (sanniṭṭhāna).
Tato ammādito gassa ekārattaṃ na hoti.
Bhoti ammā, bhoti annā, bhoti ambā, bhoti tātā.
Ammādito ti kimatthaṃ? Bhoti kaññe.
- Ammā = ammā + si (‘si’ recibe el nombre de ‘ga’ (§57) y se elide (§220); aquí ‘ga’ no se sustituye por ‘e’ porque hay “ammā” (§115)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “después de ‘ammā’, etc.”? [Este sutta no se aplica cuando no hay “ammā”, etc., como en] bhoti kaññe.
Tasmā akatarassā lato yvālapanassa ve-vo-ādesā honti.
Bhikkhave, bhikkhavo; hetave, hetavo.
Akatarassā ti kimatthaṃ? Sayambhuvo.
Lato ti kimatthaṃ? Nāgiyo, dhenuyo, yāguyo.
Ālapanasse ti kimatthaṃ? Te hetavo, te bhikkhavo.
- Bhikkhave = bhikkhu + yo (‘u’ recibe el nombre de ‘la’ (§58); ‘yo’ se sustituye por ‘ve’ (§116); ‘u’, que no ha sido acortada, se convierte en ‘a’ (§97)).
- Bhikkhavo = bhikkhu + yo (‘u’ recibe el nombre de ‘la’ (§58); ‘yo’ se sustituye por ‘vo’ (§116); ‘u’, que no ha sido acortada, se convierte en ‘a’ (§97)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “no acortada”? [Este sutta no se aplica cuando ha sido acortada, como en] sayambhuvo.
- Sayambhuvo = sayambhū + yo (‘u’ recibe el nombre de ‘la’ (§58); ‘ū’ se acorta (§84); como ‘ū’ ha sido acortada, este sutta no opera; ‘yo’ se sustituye por ‘vo’ (§119)).
¿Cuál es la finalidad de decir “después de ‘la’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘la’, como en] nāgiyo, dhenuyo, yāguyo.
¿Cuál es la finalidad de decir “del vocativo”? [Este sutta no se aplica cuando no hay vocativo, como en] te hetavo, te bhikkhavo.
Tasmā jha-lato sassa vibhattissa no-ādeso hoti vā.
Aggino, aggissa; sakhino, sakhissa; daṇḍino, daṇḍissa; bhikkhuno, bhikkhussa; sayambhuno, sayambhussa.
Sasse ti kimatthaṃ? Isinā, bhikkhunā.
Jha-lato ti kimatthaṃ? Purisassa.
- Aggino = aggi + sa (‘i’ recibe el nombre de ‘jha’ (§58); ‘sa’ se sustituye por ‘no’ (§117)).
- Bhikkhuno = bhikkhu + sa (‘u’ recibe el nombre de ‘la’ (§58); ‘sa’ se sustituye por ‘no’ (§117)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘sa’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘sa’, como en] isinā, bhikkhunā.
¿Cuál es la finalidad de decir “después de ‘jha’ y ‘la’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘jha’ o ‘la’, como en] purisassa.
Tehi gha pa jha la icc etehi yonaṃ lopo hoti vā.
Kaññā, kaññāyo; rattī, rattiyo; itthī, itthiyo; yāgū, yāguyo; vadhū, vadhuyo. Aggī, aggayo; bhikkhū, bhikkhavo; sayambhū, sayambhuvo; aṭṭhī, aṭṭhīni; āyū, āyūni.
Caggahaṇam anukaḍḍhanatthaṃ.
- Kaññā = kaññā + yo (‘ā’ recibe el nombre de ‘gha’ (§60); ‘yo’ se elide (§118)).
- Rattī = ratti + yo (‘i’ recibe el nombre de ‘pa’ (§59); ‘yo’ se elide (§118); ‘i’ se alarga (§88)).
- Itthī = itthī + yo (‘ī’ recibe el nombre de ‘pa’ (§59); ‘yo’ se elide (§118)).
- Yāgū = yāgu + yo (‘u’ recibe el nombre de ‘pa’ (§59); ‘yo’ se elide (§118); ‘u’ se alarga (§88)).
- Vadhū = vadhū + yo (‘ū’ recibe el nombre de ‘pa’ (§59); ‘yo’ se elide (§118)).
“Ca” es para arrastre.
Tasmā lato yonaṃ vokāro hoti vā.
Bhikkhavo, bhikkhū; sayambhuvo, sayambhū.
Kāraggahaṇaṃ kimatthaṃ? Yonaṃ no ca hoti. Jantuno.
Caggahaṇam avadhāraṇatthaṃ. Amū purisā tiṭṭhanti. Amū purise passatha.
- Bhikkhavo = bhikkhu + yo (‘u’ recibe el nombre de ‘la’ (§58); ‘u’ se convierte en ‘a’ (§97); ‘yo’ se sustituye por ‘vo’ (§119)).
¿Cuál es la finalidad de tomar “kāra” [en el sutta]? ‘Yo’ también se sustituye por ‘no’.
“Ca” es para prevenir la ocurrencia en los siguientes casos: Amū purisā tiṭṭhanti. Amū purise passatha.
Sabbass’ eva amhasaddassa savibhattissa mamaṃ-ādeso hoti se vibhattimhi.
Mamaṃ dīyate purisena. Mamaṃ pariggaho.
- Mamaṃ = amha + sa (“amha” junto con la inflexión ‘sa’ se sustituye por “mamaṃ” (§120)).
Sabbass’ eva amhasaddassa savibhattissa mayaṃ-ādeso hoti yomhi paṭhame.
Mayaṃ gacchāma. Mayaṃ dema.
Amhasse ti kimatthaṃ? Purisā tiṭṭhanti.
Yomhi kimatthaṃ? Ahaṃ gacchāmi.
Paṭhame ti kimatthaṃ? Amhākaṃ passasi tvaṃ.
- Mayaṃ = amha + yo (“amha” junto con la inflexión ‘yo’ se sustituye por “mayaṃ” (§121)).
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘amha’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘amha’, como en] purisā tiṭṭhanti.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘yo’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘yo’, como en] ahaṃ gacchāmi.
¿Cuál es la finalidad de decir “la primera [inflexión]”? [Este sutta no se aplica cuando ‘yo’ no es la primera inflexión, como en] amhākaṃ passasi tvaṃ.
Sabbass’ eva ntupaccayassa savibhattissa nto-ādeso hoti yomhi paṭhame.
Guṇavanto tiṭṭhanti.
Ntusse ti kimatthaṃ? Sabbe sattā gacchanti.
Paṭhame ti kimatthaṃ? Guṇavante passanti janā.
- Guṇavanto = guṇavantu + yo (‘ntu’ junto con la inflexión ‘yo’ se sustituye por ‘nto’ (§122)).
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘ntu’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘ntu’, como en] sabbe sattā gacchanti.
¿Cuál es la finalidad de decir “la primera [inflexión]”? [Este sutta no se aplica cuando no es la primera inflexión, como en] guṇavante passanti janā.
Sabbass’ eva ntupaccayassa savibhattissa ntassādeso hoti vā se vibhattimhi.
Sīlavantassa jhāyino (Khu. i, 29)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 29, sīlavato jhāyino vā.
Se ti kimatthaṃ? Sīlavā tiṭṭhati.
- Sīlavantassa = sīlavantu + sa (‘ntu’ junto con la inflexión ‘sa’ se sustituye por ‘ntassa’ (§123)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘sa’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘sa’, como en] sīlavā tiṭṭhati.
Sabbass’ eva ntupaccayassa savibhattissa ā-ādeso hoti simhi vibhattimhi.
Guṇavā, paññavā, sīlavā, balavā, dhanavā, mahimā, satimā (M. i, 70)Majjhima-nikāya · tomo i, página 70, dhitimā (S. i, 170)Saṃyutta-nikāya · tomo i, página 170.
Ntusse ti kimatthaṃ? Puriso tiṭṭhati.
Simhī ti kimatthaṃ? Sīlavanto tiṭṭhanti.
- Guṇavā = guṇavantu + si (‘ntu’ junto con la inflexión ‘si’ se sustituye por ‘ā’ (§124); ‘a’ se elide (§83)).
- Satimā = satimantu + si (‘ntu’ junto con la inflexión ‘si’ se sustituye por ‘ā’ (§124); ‘a’ se elide (§83)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘ntu’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘ntu’, como en] puriso tiṭṭhati.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘si’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘si’, como en] sīlavanto tiṭṭhanti.
Sabbass’ eva ntupaccayassa savibhattissa aṃ-ādeso hoti simhi vibhattimhi napuṃsake vattamānassa.
Guṇavaṃ cittaṃ tiṭṭhati; rucimaṃ pupphaṃ virocati.
Simhi ti kimatthaṃ? Vaṇṇavantaṃ agandhakaṃ virūḷhapupphaṃ passasi tvaṃ.
Sabbass’ eva ntupaccayassa savibhattissa aṃ-avaṇṇā ca honti ge pare.
Bho guṇavaṃ, bho guṇava, bho guṇavā.
Caggahaṇam anukaḍḍhanatthaṃ.
- Guṇavaṃ = guṇavantu + si (‘si’ recibe el nombre de ‘ga’ (§57); ‘ntu’ junto con la inflexión ‘si’ se sustituye por ‘aṃ’ (§126); ‘a’ se elide (§83)).
- Guṇava = guṇavantu + si (‘si’ recibe el nombre de ‘ga’ (§57); ‘ntu’ junto con la inflexión ‘si’ se sustituye por ‘a’ (§126); ‘a’ se elide (§83)).
- Guṇavā = guṇavantu + si (‘si’ recibe el nombre de ‘ga’ (§57); ‘ntu’ junto con la inflexión ‘si’ se sustituye por ‘ā’ (§126); ‘a’ se elide (§83)).
“Ca” es para arrastre.
Sabbass’ eva ntupaccayassa savibhattissa to-ti-tādesā honti vā sa smiṃ nā icc etesu yathāsaṅkhyaṃ.
Guṇavato, guṇavantassa; guṇavati, guṇavantasmiṃ; guṇavatā, guṇavantena; satimato, satimantassa; satimati, satimantasmiṃ; satimatā, satimantena.
Etesv iti kimatthaṃ? Guṇavā. Satimā (M. i, 70)Majjhima-nikāya · tomo i, página 70.
- Guṇavato = guṇavantu + sa (‘ntu’ junto con la inflexión ‘sa’ se sustituye por ‘to’ (§127)).
- Guṇavati = guṇavantu + smiṃ (‘ntu’ junto con la inflexión ‘smiṃ’ se sustituye por ‘ti’ (§127)).
- Guṇavatā = guṇavantu + nā (‘ntu’ junto con la inflexión ‘nā’ se sustituye por ‘tā’ (§127)).
- Satimato = satimantu + sa (‘ntu’ junto con la inflexión ‘sa’ se sustituye por ‘to’ (§127)).
- Satimati = satimantu + smiṃ (‘ntu’ junto con la inflexión ‘smiṃ’ se sustituye por ‘ti’ (§127)).
- Satimatā = satimantu + nā (‘ntu’ junto con la inflexión ‘nā’ se sustituye por ‘tā’ (§127)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando estos siguen”? [Este sutta no se aplica cuando no siguen estos, como en] guṇavā, satimā.
Sabbass’ eva ntupaccayassa savibhattissa taṃ-ādeso hoti vā naṃmhi vibhattimhi.
Guṇavataṃ, guṇavantānaṃ; satimataṃ, satimantānaṃ.
Naṃmhi ti kimatthaṃ? Guṇavanto tiṭṭhanti. Satimanto tiṭṭhanti.
- Guṇavataṃ = guṇavantu + naṃ (‘ntu’ junto con la inflexión ‘naṃ’ se sustituye por ‘taṃ’ (§128)).
- Satimataṃ = satimantu + naṃ (‘ntu’ junto con la inflexión ‘naṃ’ se sustituye por ‘taṃ’ (§128)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘naṃ’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘naṃ’, como en] guṇavanto tiṭṭhanti, satimanto tiṭṭhanti.
Sabbass’ eva imasaddassa savibhattissa idaṃ-ādeso hoti vā aṃ-sisu napuṃsake vattamānassa.
Idaṃ cittaṃ passasi; idaṃ cittaṃ tiṭṭhati; imaṃ cittaṃ passasi; imaṃ cittaṃ tiṭṭhati.
Napuṃsake ti kimatthaṃ? Imaṃ purisaṃ passasi. Ayaṃ puriso tiṭṭhati.
- Idaṃ = ima + aṃ (“ima” junto con la inflexión ‘aṃ’ se sustituye por “idaṃ” (§129)).
¿Cuál es la finalidad de decir “en el neutro”? [Este sutta no se aplica cuando no es neutro, como en] imaṃ purisaṃ passasi; ayaṃ puriso tiṭṭhati.
Sabbass’ eva amusaddassa savibhattissa aduṃ-ādeso hoti aṃ-sisu napuṃsake vattamānassa.
Aduṃ (Khu. v, 34)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 34 pupphaṃ passasi; aduṃ (Khu. v, 34)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 34 pupphaṃ virocati.
Napuṃsake ti kimatthaṃ? Amuṃ (M. i, 210)Majjhima-nikāya · tomo i, página 210 rājānaṃ passasi; asu (D. ii, 162)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 162 rājā tiṭṭhati.
- Aduṃ = amu + aṃ (“amu” junto con la inflexión ‘aṃ’ se sustituye por “aduṃ” (§130)).
¿Cuál es la finalidad de decir “en el neutro”? [Este sutta no se aplica cuando no es neutro, como en] amuṃ rājānaṃ passasi; asu rājā tiṭṭhati.
“Itthi-puma-napuṃsaka-saṅkhyaṃ” icc etaṃ adhikāratthaṃ veditabbaṃ.
Dvinnaṃ saṅkhyānaṃ itthi-puma-napuṃsake vattamānānaṃ savibhattīnaṃ dve hoti yo icc etesu.
Dve itthiyo, dve dhammā, dve rūpāni.
Yosv iti kimatthaṃ? Dvīsu.
Caggahaṇena duve dvaya ubha ubhaya duvi ca honti yo nā aṃ naṃ icc etesu. Duve (DA. i, 58)Dīgha-nikāya-aṭṭhakathā · tomo i, página 58 samaṇā. Duve (DA. i, 58)Dīgha-nikāya-aṭṭhakathā · tomo i, página 58 brāhmaṇā. Duve (DA. i, 58)Dīgha-nikāya-aṭṭhakathā · tomo i, página 58 janā. Dvayena, dvayaṃ (Vin. i, 24; VinA. i, 105)Vinaya-piṭaka · Vinaya-aṭṭhakathā. Ubhinnaṃ (Khu. v, 18)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 18. Ubhayesaṃ, duvinnaṃ.
- Dve = dvi + yo (“dvi” junto con la inflexión ‘yo’ se sustituye por “dve” (§132)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘yo’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘yo’, como en] dvīsu.
Por la inclusión de “ca”, cuando siguen ‘yo’, ‘nā’, ‘aṃ’ y ‘naṃ’, también hay sustituciones por “duve”, “dvaya”, “ubha”, “ubhaya” y “duvi”.
- Duve samaṇā, duve brāhmaṇā, duve janā.
- Dvayena, dvayaṃ.
- Ubhinnaṃ.
- Ubhayesaṃ, duvinnaṃ.
Ti-catunnaṃ saṅkhyānaṃ itthi-puma-napuṃsake vattamānānaṃ savibhattīnaṃ tisso catasso tayo cattāro tīṇi cattāri icc ete ādesā honti yathāsaṅkhyaṃ yo icc etesu.
Tisso vedanā (D. iii, 181)Dīgha-nikāya · tomo iii, página 181; catasso disā; tayo janā (Khu. v, 196)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 196; cattāro purisā; tīṇi āyatanāni; cattāri ariyasaccāni (Khu. i, 3)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 3.
Yosv iti kimatthaṃ? Tīsu, catūsu.
- Tisso = ti + yo (“ti”, que es femenino, junto con la inflexión ‘yo’ se sustituye por “tisso” (§133)).
- Catasso = catu + yo (“catu”, que es femenino, junto con la inflexión ‘yo’ se sustituye por “catasso” (§133)).
- Tayo = ti + yo (“ti”, que es masculino, junto con la inflexión ‘yo’ se sustituye por “tayo” (§133)).
- Cattāro = catu + yo (“catu”, que es masculino, junto con la inflexión ‘yo’ se sustituye por “cattāro” (§133)).
- Tīṇi = ti + yo (“ti”, que es neutro, junto con la inflexión ‘yo’ se sustituye por “tīṇi” (§133)).
- Cattāri = catu + yo (“catu”, que es neutro, junto con la inflexión ‘yo’ se sustituye por “cattāri” (§133)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘yo’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘yo’, como en] tīsu, catūsu.
Pañcādīnaṃ saṅkhyānaṃ itthi-puma-napuṃsake vattamānānaṃ savibhattissa antassa sarassa akāro hoti yo icc etesu.
Pañca, pañca; cha, cha; satta, satta; aṭṭha, aṭṭha; nava, nava; dasa, dasa.
Pañcādīnam iti kimatthaṃ? Dve, tayo.
- Pañca = pañca + yo (‘a’ de “pañca” junto con la inflexión ‘yo’ se sustituye por ‘a’ (§134)).
- El procedimiento de formación del resto de los ejemplos es similar al anterior.
¿Cuál es la finalidad de decir “de los numerales ‘pañca’, etc.”? [Este sutta no se aplica cuando no hay “pañca”, etc., como en] dve, tayo.
Sabbass’ eva rājasaddassa savibhattissa rañño rājino (Khu. i, 324)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 324 icc ete ādesā honti se vibhattimhi.
Rañño, rājino.
Se ti kimatthaṃ? Raññā.
- Rañño = rāja + sa (“rāja” junto con la inflexión ‘sa’ se sustituye por “rañño” (§135)).
- Rājino = rāja + sa (“rāja” junto con la inflexión ‘sa’ se sustituye por “rājino” (§135)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue la inflexión ‘sa’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘sa’, como en] raññā.
Sabbass’ eva rājasaddassa savibhattissa raññaṃ-ādeso hoti vā naṃmhi vibhattimhi.
Raññaṃ, rājūnaṃ (Khu. i, 88)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 88 idaṃ raṭṭhaṃ.
- Raññaṃ = rāja + naṃ (“rāja” junto con la inflexión ‘naṃ’ se sustituye por “raññaṃ” (§136)).
Sabbass’ eva rājasaddassa savibhattissa raññā-ādeso hoti vā nāmhi vibhattimhi.
Tena raññā kataṃ, rājena vā kataṃ.
Nāmhi ti kimatthaṃ? Rañño santakaṃ.
- Raññā = rāja + nā (“rāja” junto con la inflexión ‘nā’ se sustituye por “raññā” (§137)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue la inflexión ‘nā’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘nā’, como en] rañño santakaṃ.
Sabbass’ eva rājasaddassa savibhattissa raññe-rājini icc ete ādesā honti smiṃmhi vibhattimhi.
Raññe, rājini sīlaṃ tiṭṭhati.
Sabbessaṃ tumha-amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayi mayi icc ete ādesā honti yathāsaṅkhyaṃ smiṃmhi vibhattimhi.
Tayi, mayi.
Smiṃmhī ti kimatthaṃ? Tvaṃ bhavasi. Ahaṃ bhavāmi.
- Tayi = tumha + smiṃ (“tumha” junto con la inflexión ‘smiṃ’ se sustituye por “tayi” (§139)).
- Mayi = amha + smiṃ (“amha” junto con la inflexión ‘smiṃ’ se sustituye por “mayi” (§139)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue la inflexión ‘smiṃ’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘smiṃ’, como en] tvaṃ bhavasi, ahaṃ bhavāmi.
Sabbesaṃ tumha-amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tvaṃ-ahaṃ icc ete ādesā honti yathāsaṅkhyaṃ simhi vibhattimhi.
Tvaṃ, ahaṃ.
Simhi ti kimatthaṃ? Tayi, mayi.
Caggahaṇena tuvaṃ ca hoti. Tuvaṃ satthā (M. ii, 354)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 354.
- Tvaṃ = tumha + si (“tumha” junto con la inflexión ‘si’ se sustituye por “tvaṃ” (§140)).
- Ahaṃ = amha + si (“amha” junto con la inflexión ‘si’ se sustituye por “ahaṃ” (§140)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue la inflexión ‘si’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘si’, como en] tayi, mayi.
Por la inclusión de “ca”, también hay sustitución por “tuvaṃ”.
- Tuvaṃ = tumha + si (“tumha” junto con la inflexión ‘si’ se sustituye por “tuvaṃ” (§140)).
Sabbesaṃ tumha-amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tava mama icc ete ādesā honti yathāsaṅkhyaṃ se vibhattimhi.
Tava, mama.
Se ti kimatthaṃ? Tayi, mayi.
- Tava = tumha + sa (“tumha” junto con la inflexión ‘sa’ se sustituye por “tava” (§141)).
- Mama = amha + sa (“amha” junto con la inflexión ‘sa’ se sustituye por “mama” (§141)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue la inflexión ‘sa’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘sa’, como en] tayi, mayi.
Sabbesaṃ tumha-amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tuyhaṃ mayhaṃ icc ete ādesā honti yathāsaṅkhyaṃ se vibhattimhi.
Tuyhaṃ, mayhaṃ dhanaṃ dīyate.
Se ti kimatthaṃ? Tayā, mayā.
- Tuyhaṃ = tumha + sa (“tumha” junto con la inflexión ‘sa’ se sustituye por “tuyhaṃ” (§142)).
- Mayhaṃ = amha + sa (“amha” junto con la inflexión ‘sa’ se sustituye por “mayhaṃ” (§142)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue la inflexión ‘sa’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘sa’, como en] tayā, mayā.
Sabbesaṃ tumha-amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ maṃ icc ete ādesā honti yathāsaṅkhyaṃ aṃmhi vibhattimhi.
Taṃ, maṃ.
Aṃmhi ti kimatthaṃ? Tayā, mayā.
- Taṃ = tumha + aṃ (“tumha” junto con la inflexión ‘aṃ’ se sustituye por “taṃ” (§143)).
- Maṃ = amha + aṃ (“amha” junto con la inflexión ‘aṃ’ se sustituye por “maṃ” (§143)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue la inflexión ‘aṃ’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘aṃ’, como en] tayā, mayā.
Sabbesaṃ tumha-amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tavaṃ-mamaṃ icc ete ādesā honti navā yathāsaṅkhyaṃ aṃmhi vibhattimhi.
Tavaṃ, mamaṃ passati.
Navā ti kimatthaṃ? Taṃ, maṃ passati.
Caggahaṇam anukaḍḍhanatthaṃ.
- Tavaṃ = tumha + aṃ (“tumha” junto con la inflexión ‘aṃ’ se sustituye por “tavaṃ” (§144)).
- Mamaṃ = amha + aṃ (“amha” junto con la inflexión ‘aṃ’ se sustituye por “mamaṃ” (§144)).
¿Cuál es la finalidad de decir “ocasionalmente”? [Para excluir los casos en que no se aplica esta regla, como en] taṃ, maṃ passati.
“Ca” es para arrastre.33Para traer la voz “aṃmhi” del sutta anterior.
Sabbessaṃ tumha-amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayā mayā icc ete ādesā honti yathāsaṅkhyaṃ nāmhi vibhattimhi.
Tayā, mayā kataṃ.
Nāmhī ti kimatthaṃ? Tumhehi, amhehi.
- Tayā = tumha + nā (“tumha” junto con la inflexión ‘nā’ se sustituye por “tayā” (§145)).
- Mayā = amha + nā (“amha” junto con la inflexión ‘nā’ se sustituye por “mayā” (§145)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue la inflexión ‘nā’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘nā’, como en] tumhehi, amhehi.
Sabbassa tumhasaddassa savibhattissa tuvaṃ tvaṃ icc ete ādesā honti aṃmhi vibhattimhi.
Kaliṅgarassa tuvaṃ maññe, kaṭṭhassa tvaṃ maññe.
Sabbesaṃ tumha-amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ yadā padasmā paresaṃ vo-no-ādesā honti navā yathāsaṅkhyaṃ dutiyā catutthī chaṭṭhī icc etesu bahuvacanesu.
Pahāya vo bhikkhave gamissāmi (Khu. iv, 265)Khuddaka-nikāya · tomo iv, página 265; mā no ajja vikantiṃsu (Khu. vi, 93)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 93 rañño sūdā mahānase. Evaṃ dutiyatthe.
Dhammaṃ vo bhikkhave desessāmi (M. iii, 86)Majjhima-nikāya · tomo iii, página 86; saṃvibhajetha no rajjena (D. ii, 188)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 188. Evaṃ catutthyatthe.
Tuṭṭho ’smi vo bhikkhave pakatiyā (Khu. vi, 89)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 89; satthā no Bhagavā anuppatto (M. i, 266)Majjhima-nikāya · tomo i, página 266. Evaṃ chaṭṭhyatthe.
Navā ti kimatthaṃ? Eso amhākaṃ satthā.
Tumha-amhākaṃ iti kimatthaṃ? Ete isayo passasi.
Padato ti kimatthaṃ? Tumhākaṃ satthā.
Etesv iti kimatthaṃ? Gacchatha tumhe.
- Vo = tumha + yo (“tumha” junto con la segunda inflexión plural ‘yo’ se sustituye por “vo” (§147)).
- No = amha + yo (“amha” junto con la segunda inflexión plural ‘yo’ se sustituye por “no” (§147)).
“Pahāya vo bhikkhave gamissāmi” (habiendo abandonado a vosotros, oh bhikkhus, iré).
“Mā no ajja vikantiṃsu rañño sūdā mahānase” (que los cocineros del rey en la cocina real no nos corten hoy).
- Vo = tumha + naṃ (“tumha” junto con la cuarta inflexión plural ‘naṃ’ se sustituye por “vo” (§147)).
- No = amha + naṃ (“amha” junto con la cuarta inflexión plural ‘naṃ’ se sustituye por “no” (§147)).
“Dhammaṃ vo bhikkhave desessāmi” (oh, bhikkhus, os enseñaré el Dhamma).
“Saṃvibhajetha no rajjena” (compartid con nosotros el reino).
- Vo = tumha + naṃ (“tumha” junto con la sexta inflexión plural ‘naṃ’ se sustituye por “vo” (§147)).
- No = amha + naṃ (“amha” junto con la sexta inflexión plural ‘naṃ’ se sustituye por “no” (§147)).
“Tuṭṭho ’smi vo bhikkhave pakatiyā” (oh bhikkhus, estoy satisfecho con vuestra naturaleza).
“Satthā no Bhagavā anuppatto” (el Bienaventurado, nuestro Maestro, ha arribado).
¿Cuál es la finalidad de decir “ocasionalmente”? [Este sutta no se aplica siempre, como en] eso amhākaṃ satthā.
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘tumha’ y ‘amha’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay “tumha” y “amha”, como en] ete isayo passasi.
¿Cuál es la finalidad de decir “después de una palabra”? [Este sutta no se aplica cuando no van después de una palabra, como en] tumhākaṃ satthā.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando siguen la segunda, cuarta y sexta [inflexiones]”? [Este sutta no se aplica cuando no siguen estas inflexiones, como en] gacchatha tumhe.
Sabbesaṃ tumha-amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ yadā padasmā paresaṃ te me-ādesā honti yathāsaṅkhyaṃ catutthī chaṭṭhī icc etesu ekavacanesu.
Dadāmi te gāmavarāni pañca (Khu. v, 229)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 229; dadāhi me gāmavaraṃ; idaṃ te raṭṭhaṃ (Khu. vi, 66, 131)Khuddaka-nikāya; ayaṃ me putto.
Padato ti kimatthaṃ? Tava ñāti, mama ñāti.
- Te = tumha + sa (“tumha” junto con la cuarta inflexión singular ‘sa’ se sustituye por “te” (§148)).
- Me = amha + sa (“amha” junto con la cuarta inflexión singular ‘sa’ se sustituye por “me” (§148)).
“Dadāmi te gāmavarāni pañca” (te doy cinco aldeas como premio).
“Dadāhi me gāmavaraṃ” (dame una aldea como premio).
“Idaṃ te raṭṭhaṃ” (este es tu reino).
“Ayaṃ me putto” (este es mi hijo).
¿Cuál es la finalidad de decir “después de una palabra”? [Este sutta no se aplica cuando no van después de una palabra, como en] tava ñāti, mama ñāti.
Sabbesaṃ tumha-amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ yadā padasmā paresaṃ te-me-ādesā na honti aṃmhi vibhattimhi.
Passeyya taṃ vassasataṃ arogaṃ (Khu. vi, 14)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 14; so maṃ bravīti.
- Taṃ = tumha + aṃ (aquí “tumha” junto con la inflexión ‘aṃ’ no se sustituye por “te”, sino que se sustituye por “taṃ” (§143)).
- Maṃ = amha + aṃ (aquí “amha” junto con la inflexión ‘aṃ’ no se sustituye por “me”, sino que se sustituye por “maṃ” (§143)).
“Passeyya taṃ vassasataṃ arogaṃ” (que puedas verlo sano durante cien años).
“So maṃ bravīti” (él me habla).
Sabbesaṃ tumha-amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ yadā padasmā paresaṃ te-me-ādesā honti vā yathāsaṅkhyaṃ tatiy’-ekavacane pare.
Kataṃ te pāpaṃ, kataṃ me pāpaṃ, kataṃ tayā pāpaṃ, kataṃ mayā pāpaṃ.
Padato ti kimatthaṃ? Tayā kataṃ, mayā kataṃ.
- Te = tumha + nā (“tumha” junto con la tercera inflexión singular ‘nā’ se sustituye por “te” (§150)).
- Me = amha + nā (“amha” junto con la tercera inflexión singular ‘nā’ se sustituye por “me” (§150)).
“Kataṃ te pāpaṃ” (el mal hecho por ti).
“Kataṃ me pāpaṃ” (el mal hecho por mí).
¿Cuál es la finalidad de decir “después de una palabra”? [Este sutta no se aplica cuando no van después de una palabra, como en] tayā kataṃ, mayā kataṃ.
Sabbesaṃ tumha-amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ yadā padasmā paresaṃ vo-no-ādesā honti yathāsaṅkhyaṃ tatiyābahuvacanesu paresu.
Kataṃ vo kammaṃ, kataṃ no kammaṃ.
- Vo = tumha + hi (“tumha” junto con la tercera inflexión plural ‘hi’ se sustituye por “vo” (§151)).
- No = amha + hi (“amha” junto con la tercera inflexión plural ‘hi’ se sustituye por “no” (§151)).
“Kataṃ vo kammaṃ” (la acción hecha por vosotros).
“Kataṃ no kammaṃ” (la acción hecha por nosotros).
Puma icc evam antassa savibhattissa ā-ādeso hoti simhi vibhattimhi.
Pumā tiṭṭhati.
Simhī ti kimatthaṃ? Pumāno tiṭṭhanti.
Antaggahaṇena maghava yuva icc evam ādīnam antassa savibhattissa ā-ādeso hoti. Maghavā, yuvā.
- Pumā = puma + si (‘a’ de “puma” junto con la inflexión ‘si’ se sustituye por ‘ā’ (§152)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘si’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘si’, como en] pumāno tiṭṭhanti.
- Pumāno = puma + yo (‘a’ de “puma” junto con ‘yo’ se sustituye por ‘āno’ (§155)).
Por la inclusión de “anta”, la vocal final de “maghava”, “yuva”, etc., también se sustituye por ‘ā’ junto con las inflexiones.
Puma icc evam antassa savibhattissa aṃ-ādeso hoti ālapanekavacane pare.
He pumaṃ.
Ālapane ti kimatthaṃ? Pumā.
Ekavacane ti kimatthaṃ? He pumāno.
- Pumaṃ = puma + si (‘a’ de “puma” junto con la inflexión ‘si’ se sustituye por ‘aṃ’ (§153)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue el vocativo”? [Este sutta no se aplica cuando no es vocativo, como en] pumā.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue el singular”? [Este sutta no se aplica cuando no es singular, como en] he pumāno.
Puma icc evam antassa samāse ca aṃ-ādeso hoti vibhāsā samāse kate.
Itthī ca pumā ca napuṃsakaṃ ca itthipumannapuṃsakāni. Itthipumannapuṃsakānaṃ samūho itthipumannapuṃsakasamūho.
Vibhāsā ti kimatthaṃ? Itthipumanapuṃsakāni.
Puma icc evam antassa savibhattissa āno-ādeso hoti yosu vibhattīsu.
Pumāno, he pumāno.
Yosv iti kimatthaṃ? Pumā.
- Pumāno = puma + yo (‘a’ de “puma” junto con ‘yo’ se sustituye por ‘āno’ (§155)).
- He pumāno = puma + yo (vocativo plural; ‘a’ de “puma” junto con ‘yo’ se sustituye por ‘āno’ (§155)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando siguen ‘yo’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘yo’, como en] pumā.
Puma icc evam antassa savibhattissa āne-ādeso hoti vā smiṃmhi vibhattimhi.
Pumāne, pume vā.
- Pumāne = puma + smiṃ (‘a’ de “puma” junto con la inflexión ‘smiṃ’ se sustituye por ‘āne’ (§156)).
Puma icc evam antassa hi vibhattimhi ca āne-ādeso hoti.
Pumānehi, pumānebhi.
Puna vibhattiggahaṇaṃ kimatthaṃ? Savibhattiggahaṇa-nivattanatthaṃ. Pumānehi.
Caggahaṇena maghava yuva icc evamādīnam antassa āna-ādeso hoti si yo aṃ yo icc etesu vibhattīsu. Puma-kamma-thāmantassa c’ ukāro hoti sa-smāsu vibhattīsu. Maghavāno. Maghavānā, maghavānaṃ, maghavāne. Yuvāno, yuvānā, yuvānaṃ, yuvāne; pumuno, pumunā. Kammuno, kammunā. Thāmuno, thāmunā.
- Pumānehi = puma + hi (‘a’ de “puma” se sustituye por ‘āne’ (§157)).
¿Cuál es la finalidad de tomar “vibhatti” de nuevo? Para impedir la inclusión de “savibhatti”35Esto significa que, a diferencia de los suttas anteriores, en este sutta solamente se sustituye la vocal final de “puma”. en este sutta. Ejemplo: pumānehi.
Por la inclusión de “ca”, cuando siguen las inflexiones ‘si’, ‘yo’, ‘aṃ’ y ‘yo’, la vocal final de “maghava”, “yuva”, etc., se sustituye por ‘āna’. Y cuando siguen las inflexiones ‘sa’ y ‘smā’, la vocal [final] de “puma”, “kamma” y “thāma” se sustituye por la letra ‘u’.
- Maghavāno = maghava + si (por “ca”, ‘a’ de “maghava” se sustituye por ‘āna’ (§157); ‘si’ se sustituye por ‘o’ (§104); ‘a’ de ‘āna’ se elide (§83)).
- Maghavānā = maghava + yo (por “ca”, ‘a’ de “maghava” se sustituye por ‘āna’ (§157); ‘yo’ se sustituye por ‘ā’ (§107); ‘a’ de ‘āna’ se elide (§83)).
- Maghavānaṃ = maghava + aṃ (por “ca”, ‘a’ de “maghava” se sustituye por ‘āna’ (§157); ‘a’ de ‘āna’ se elide (§83)).
- Maghavāne = maghava + yo (por “ca”, ‘a’ de “maghava” se sustituye por ‘āna’ (§157); ‘yo’ se sustituye por ‘e’ (§107); ‘a’ de ‘āna’ se elide (§83)).
- El procedimiento de formación de yuvāno, yuvānā, yuvānaṃ, yuvāne es similar al anterior.
- Pumuno = puma + sa (por “ca”, ‘a’ de “puma” se sustituye por ‘u’ (§157); ‘u’ recibe el nombre ‘la’ (§58); ‘sa’ se sustituye por ‘no’ (§117)).
- Pumunā = puma + smā (por “ca”, ‘a’ de “puma” se sustituye por ‘u’ (§157); ‘u’ recibe el nombre ‘la’ (§58); ‘smā’ se sustituye por ‘nā’ (§215)).
- El procedimiento de formación de kammuno, kammunā, thāmuno, thāmunā es similar al anterior.
Puma icc evam antassa su icc etasmiṃ vibhattimhi ā-ādeso hoti vā.
Pumāsu, pumesu vā.
Puma icc evam antassa ā-u-ādesā honti vā nāmhi vibhattimhi.
Pumānā, pumunā, pumena vā.
Caggahaṇam anukaḍḍhanatthaṃ.
Kamma icc evam antassa ca u-a-ādesā honti vā nāmhi vibhattimhi.
Kammunā (Khu. i, 299)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 299, kammanā (M. ii, 408)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 408, kammena vā.
Caggahaṇena maghava yuva icc evam antassa ā-ādeso hoti kvaci nā su icc etesu vibhattīsu. Maghavānā, maghavāsu, maghavesu, maghavena vā. Yuvānā, yuvāsu, yuvesu, yuvena vā.
- Kammunā = kamma + nā (‘a’ de “kamma” se sustituye por ‘u’ (§160)).
- Kammanā = kamma + nā (‘a’ de “kamma” se sustituye por ‘a’ (§160)).
Por la inclusión de “ca”, a veces, cuando siguen las inflexiones ‘nā’ y ‘su’, la vocal final de “maghava”, “yuva”, etc., se sustituye por ‘ā’.
- Maghavānā = maghava + nā (por “ca”, ‘a’ de “maghava” se sustituye por ‘ā’ (§160)).
Tehi tumha-amhehi naṃvacanassa ākaṃ hoti.
Tumhākaṃ, amhākaṃ.
Naṃ iti kimatthaṃ? Tumhehi, amhehi.
Tehi tumha-amhehi yo appaṭhamo ākaṃ hoti vā.
Tumhākaṃ passāmi, tumhe passāmi vā. Amhākaṃ passasi, amhe passasi vā.
Yo ti kimatthaṃ? Tumhehi, amhehi.
Appaṭhamo ti kimatthaṃ? Gacchatha tumhe, gacchāma mayaṃ.
Vā ti vikappanatthena yonaṃ aṃ ānaṃ honti. Tumhaṃ, tumhānaṃ. Amhaṃ, amhānaṃ.
- Tumhākaṃ = tumha + yo (‘yo’ se sustituye por ‘ākaṃ’ (§162); ‘a’ de “tumha” se elide (§83)).
- Amhākaṃ = amha + yo (‘yo’ se sustituye por ‘ākaṃ’ (§162); ‘a’ de “amha” se elide (§83)).
¿Cuál es la finalidad de decir “yo”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘yo’, como en:] Tumhehi, amhehi.
¿Cuál es la finalidad de decir “que no es la primera [inflexión]”? [Este sutta no se aplica cuando hay la primera inflexión, como en:] Gacchatha tumhe, gacchāma mayaṃ.
Por ‘vā’, como alternativa, ‘yo’ se sustituye por ‘aṃ’ o ‘ānaṃ’.
Tehi tumha-amhehi sassa vibhattissa aṃ-ādeso hoti vā.
Tumhaṃ dīyate, tava dīyate. Tumhaṃ pariggaho, tava pariggaho. Amhaṃ dīyate, mama dīyate. Amhaṃ pariggaho, mama pariggaho.
Sasse ti kimatthaṃ? Tumhesu, amhesu.
Sabbesaṃ sabbanāmānaṃ akārato yo paṭhamo ettam āpajjate.
Sabbe, ye, te, ke, tumhe, amhe, ime.
Sabbanāmā ti kimatthaṃ? Devā, asurā, nāgā, gandhabbā, manussā.
Akārato ti kimatthaṃ? Amū purisā tiṭṭhanti.
Yo ti kimatthaṃ? Sabbo, yo, so, ko, ayaṃ.
Paṭhamaggahaṇaṃ uttarasuttatthaṃ.
- Sabbe = sabba + yo (‘yo’ se convierte en ‘e’ (§164); ‘a’ se elide (§83)).
- Ye = ya + yo (‘yo’ se convierte en ‘e’ (§164); ‘a’ se elide (§83)).
- Te = ta + yo (‘yo’ se sustituye por ‘e’ (§164); ‘a’ se elide (§83)).
¿Cuál es la finalidad de decir “todos los pronombres”? [Este sutta no se aplica cuando no hay pronombres, como en:] Devā, asurā, nāgā, gandhabbā, manussā.
¿Cuál es la finalidad de decir “después de la letra ‘a’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘a’, como en:] Amū purisā tiṭṭhanti.
¿Cuál es la finalidad de decir “[la primera inflexión] ‘yo’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘yo’, como en:] Sabbo, yo, so, ko, ayaṃ.
La inclusión de “paṭhama” es con el propósito de seguir al próximo sutta.
Tasmā sabbanām’-akārato dvandaṭṭhā yo paṭhamo ettam āpajjate vā.
Katarakatame, katarakatamā vā.
Sabbanāmā ti kimatthaṃ? Devāsuranāgagandhabbamanussā.
Dvandaṭṭhā ti kimatthaṃ? Te, sabbe.
- Katarakatame = katarakatama + yo (‘yo’, que es la primera inflexión, se convierte en ‘e’ (§165); ‘a’ se elide (§83)).
¿Cuál es la finalidad de decir “pronombres”? [Este sutta no se aplica cuando no hay pronombres, como en:] Devā-sura-nāga-gandhabba-manussā.
¿Cuál es la finalidad de decir “en un compuesto copulativo”? [Este sutta no se aplica cuando no hay compuesto copulativo, como en:] Te, sabbe.
Sabbanāmikānaṃ dvandaṭṭhe nāññaṃ kāriyaṃ hoti.
Pubbāparānaṃ, pubbuttarānaṃ, adharuttarānaṃ.
- Pubbāparānaṃ = pubbāpara + naṃ (aquí ‘naṃ’ no se convierte en ‘saṃ’, ‘sānaṃ’, etc. (§166)).
Bahubbīhimhi ca samāse sabbanāmavidhānañ ca nāññaṃ kāriyaṃ hoti.
Piyapubbāya, piyapubbānaṃ, piyapubbe, piyapubbassa.
Ce ti kimatthaṃ? Sabbanāmavidhānaṃ hoti. Dakkhiṇapubbassaṃ, dakkhiṇapubbassā, uttarapubbassaṃ, uttarapubbassā.
Sabbato sabbanāmato naṃvacanassa saṃ sānaṃ icc ete ādesā honti.
Sabbesaṃ, sabbesānaṃ, sabbāsaṃ, sabbāsānaṃ. Yesaṃ, yesānaṃ, yāsaṃ, yāsānaṃ. Tesaṃ, tesānaṃ, tāsaṃ, tāsānaṃ. Kesaṃ, kesānaṃ, kāsaṃ, kāsānaṃ. Imesaṃ, imesānaṃ, imāsaṃ, imāsānaṃ. Amūsaṃ, amūsānaṃ.
Nam iti kimatthaṃ? Sabbassa, yassa, tassa, kassa. Evaṃ sabbattha.
Sabbass’ eva rājasaddassa rāju-ādeso hoti su naṃ hi icc etesu.
Rājūsu, rājūnaṃ, rājūhi, rājūbhi.
Su-naṃ-hi-sv iti kimatthaṃ? Rājā.
Caggahaṇam avadhāraṇatthaṃ. Rājesu, rājānaṃ, rājehi, rājebhi.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando siguen ‘su’, ‘naṃ’ y ‘hi’”? [Este sutta no se aplica cuando no siguen ‘su’, ‘naṃ’ y ‘hi’, como en:] Rājā.
La inclusión de “ca” es para restringir [el alcance de este sutta]. Rājesu, rājānaṃ, rājehi, rājebhi.
Sabbass’ eva imasaddassa ekāro hoti vā su naṃ hi icc etesu.
Esu, imesu; esaṃ, imesaṃ; ehi, ebhi, imehi, imebhi.
Imasse ti kimatthaṃ? Etesu, etesaṃ, etehi, etebhi.
- Esu = ima + su (“ima” se convierte en “e” (§170)).
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘ima’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay “ima”, como en:] Etesu, etesaṃ, etehi, etebhi.
Imasaddassa sabbass’ eva ana imi icc ete ādesā honti nāmhi vibhattimhi.
Anena dhammadānena. Sukhitā hotu sā pajā. Iminā Buddhapūjena patvā amataṃ padaṃ.
Nāmhī ti kimatthaṃ? Imesu, imesaṃ, imehi, imebhi.
- Anena = ima + nā (“ima” se sustituye por “ana” (§171); ‘nā’ se sustituye por ‘ena’ (§103); ‘a’ de “ana” se elide (§83)).
- Iminā = ima + nā (“ima” se sustituye por “imi” (§171)).
- Anena dhammadānena. Sukhitā hotu sā pajā. (Por este don del Dhamma, que esa comunidad [de seres] sea feliz.)
- Iminā Buddhapūjena patvā amataṃ padaṃ. (Habiendo alcanzado el estado inmortal [de Nibbāna] por medio de esta veneración al Buddha.)
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘nā’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘nā’, como en:] Imesu, imesaṃ, imehi, imebhi.
Imasaddassa sabbass’ eva anapuṃsakassa ayaṃ-ādeso hoti simhi vibhattimhi.
Ayaṃ puriso, ayaṃ itthī.
Anapuṃsakasse ti kimatthaṃ? Idaṃ cittaṃ tiṭṭhati.
Simhī ti kimatthaṃ? Imaṃ purisaṃ passasi tvaṃ.
- Ayaṃ puriso (Este hombre.)
- Ayaṃ itthī (Esta mujer.)
¿Cuál es la finalidad de decir “de la [base] no-neutra”? [Este sutta no se aplica cuando la [base] es neutra, como en:] Idaṃ cittaṃ tiṭṭhati (Esta mente permanece.)
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘si’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘si’, como en:] Imaṃ purisaṃ passasi tvaṃ (Tú ves a este hombre.)
Amusaddassa anapuṃsakassa makāro sakāram āpajjate vā simhi vibhattimhi.
Asu (M. ii, 175)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 175 rājā; asu itthī; amuko rājā; amukā itthī.
Anapuṃsakasse ti kimatthaṃ? Aduṃ (Khu. v, 34)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 34 pupphaṃ virocati.
Amusse ti kimatthaṃ? Ayaṃ puriso tiṭṭhati.
Simhī ti kimatthaṃ? Amhaṃ (M. i, 211)Majjhima-nikāya · tomo i, página 211 purisaṃ passasi.
- Asu rājā (Tal rey.)
- Asu itthī (Tal mujer.)
- Amuko rājā (Tal rey.)
- Amukā itthī (Tal mujer.)
¿Cuál es la finalidad de decir “de la [base] no-neutra”? [Este sutta no se aplica cuando la [base] es neutra, como en:] Aduṃ pupphaṃ virocati (tal flor resplandece.)
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘amu’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay “amu”, como en:] Ayaṃ puriso tiṭṭhati (Este hombre permanece.)
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘si’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘si’, como en:] Amhaṃ purisaṃ passasi (Ves a nuestro hombre.)
Eta ta icc etesaṃ anapuṃsakānaṃ takāro sakāram āpajjate simhi vibhattimhi.
Eso puriso, esā itthī; so puriso, sā itthī.
Eta-tesam iti kimatthaṃ? Itaro puriso, itarā itthī.
Anapuṃsakānam iti kimatthaṃ? Etaṃ cittaṃ, etaṃ rūpaṃ; taṃ cittaṃ, taṃ rūpaṃ.
- Eso = eta + si (‘t’ de “eta” se convierte en ‘s’ (§174); ‘si’ se convierte en ‘o’ (§104); ‘a’ de “esa” se elide (§83)).
- So = ta + si (‘t’ de “ta” se convierte en ‘s’ (§174); ‘si’ se convierte en ‘o’ (§104); ‘a’ de “sa” se elide (§83)).
- Eso puriso (Ese hombre.)
- Esā itthī (Esa mujer.)
- So puriso (Ese hombre.)
- Sā itthī (Esa mujer.)
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘eta’ y ‘ta’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay “eta” o “ta”, como en:] Itaro puriso, itarā itthī. (Otro hombre, otra mujer.)
¿Cuál es la finalidad de decir “que no son neutros”? [Este sutta no se aplica cuando son neutros, como en:] Etaṃ cittaṃ, etaṃ rūpaṃ; taṃ cittaṃ, taṃ rūpaṃ. (Esa mente, esa forma; esta mente, esta forma.)
Tassa sabbanāmassa takārassa nattaṃ hoti vā sabbattha liṅgesu.
Nāya, tāya; naṃ (Khu. i, 308)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 308, taṃ; ne (DhA. i, 6)Dhammapada-aṭṭhakathā · tomo i, página 6, te; nesu, tesu; namhi, tamhi; nāhi, tāhi; nābhi, tābhi.
- Nāya = tā + nā (‘t’ de “ta” se convierte en ‘n’ (§175); ‘nā’ se convierte en ‘āya’ (§111); ‘ā’ de “nā” se elide (§83)).
- Naṃ = ta + aṃ (‘t’ de “ta” se convierte en ‘n’ (§175); ‘a’ de ‘na’ se elide (§83)).
- Ne = ta + yo (‘t’ de “ta” se convierte en ‘n’ (§175); ‘yo’ se convierte en ‘e’ (§164); ‘a’ de “na” se elide (§83)).
- Nesu = ta + su (‘t’ de “ta” se convierte en ‘n’ (§175); ‘a’ de “na” se convierte en ‘e’ (§101)).
- Namhi = ta + smiṃ (‘t’ de “ta” se convierte en ‘n’ (§175); ‘smiṃ’ se convierte en ‘mhi’ (§99)).
- Nāhi = tā + hi (‘t’ de “tā” se convierte en ‘n’ (§175)).
- Nābhi = tā + hi (‘t’ de “tā” se convierte en ‘n’ (§175); ‘hi’ se convierte en ‘bhi’ (§99)).
Formas paralelas (con §175 aplicado / no aplicado):
- Nāya, tāya
- Naṃ, taṃ
- Ne, te
- Nesu, tesu
- Namhi, tamhi
- Nāhi, tāhi
- Nābhi, tābhi
Tassa sabbanāmassa takārassa sabbass’ eva attaṃ hoti vā sa smā smiṃ saṃ sā icc etesu sabbattha liṅgesu.
Assa, tassa; asmā, tasmā; asmiṃ, tasmiṃ; assaṃ, tassaṃ; assā, tassā.
Takārasse ti kimatthaṃ? Amussaṃ, amussā.
Etesv iti kimatthaṃ? Nesu, tesu.
- Assa = ta + sa (“ta” se convierte en “a” (§176); se inserta ‘s’ (§61)).
- Asmā = ta + smā (“ta” se convierte en “a” (§176)).
- Asmiṃ = ta + smiṃ (“ta” se convierte en “a” (§176)).
- Assaṃ = tā + smiṃ (‘ā’ de “tā” recibe el nombre ‘gha’ (§60); ‘smiṃ’ se convierte en ‘saṃ’ (§179); se inserta ‘s’ (§62); ‘ā’ de “tā” se acorta (§66); “ta” se convierte en “a” (§176)).
- Assā = tā + sa (‘ā’ de “tā” recibe el nombre ‘gha’ (§60); ‘sa’ se convierte en ‘sā’ (§179); se inserta ‘s’ (§62); ‘ā’ de “tā” se acorta (§66); “ta” se convierte en “a” (§176)).
Formas paralelas (con §176 aplicado / no aplicado):
- Assa, tassa
- Asmā, tasmā
- Asmiṃ, tasmiṃ
- Assaṃ, tassaṃ
- Assā, tassā
¿Cuál es la finalidad de decir “la letra ‘t’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay “t”, como en:] Amussaṃ, amussā.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando siguen estas [inflexiones]”? [Este sutta no se aplica cuando no siguen estas inflexiones, como en:] Nesu, tesu.
Imasaddassa ca sabbass’ eva attaṃ hoti vā sa smā smiṃ saṃ sā icc etesu sabbattha liṅgesu.
Assa, imassa; asmā, imasmā; asmiṃ, imasmiṃ; assaṃ, imissaṃ; assā, imissā.
Imasaddasse ti kimatthaṃ? Etissaṃ, etissā.
- Assa = ima + sa (“ima” se convierte en “a” (§177); se inserta ‘s’ (§61)).
- Asmā = ima + smā (“ima” se convierte en “a” (§177)).
- Asmiṃ = ima + smiṃ (“ima” se convierte en “a” (§177)).
- Assaṃ = imā + smiṃ (‘ā’ de “imā” recibe el nombre ‘gha’ (§60); ‘smiṃ’ se convierte en ‘saṃ’ (§179); se inserta ‘s’ (§62); “ima” se convierte en “a” (§177)).
- Assā = imā + sa (‘ā’ de “imā” recibe el nombre ‘gha’ (§60); ‘sa’ se convierte en ‘sā’ (§179); se inserta ‘s’ (§62); “ima” se convierte en “a” (§177)).
Formas paralelas (con §177 aplicado / no aplicado):
- Assa, imassa
- Asmā, imasmā
- Asmiṃ, imasmiṃ
- Assaṃ, imissaṃ
- Assā, imissā
¿Cuál es la finalidad de decir “de la [base] ‘ima’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay “ima”, como en:] Etissaṃ, etissā.
Sabbato sabbanāmato kakārāgamo hoti vā simhi vibhattimhi.
Sabbako, yako, sako, amuko, asuko (A. i, 73)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 73.
Vā ti kimatthaṃ? Sabbo, yo, so, ko.
Sabbanāmato ti kimatthaṃ? Puriso.
Puna sabbatoggahaṇena aññasmā pi kakārāgamo hoti. Hīnako, potako.
- Sabbako = sabba + si (se inserta ‘ka’ (§178); ‘si’ se convierte en ‘o’ (§104); ‘a’ de ‘ka’ se elide (§83)).
- Yako = ya + si (se inserta ‘ka’ (§178); ‘si’ se convierte en ‘o’ (§104); ‘a’ de ‘ka’ se elide (§83)).
- Sako = sa + si (se inserta ‘ka’ (§178); ‘si’ se convierte en ‘o’ (§104); ‘a’ de ‘ka’ se elide (§83)).
- Amuko = amu + si (se inserta ‘ka’ (§178); ‘si’ se convierte en ‘o’ (§104); ‘a’ de ‘ka’ se elide (§83)).
- Asuko = amu + si (‘m’ de “amu” se convierte en ‘s’ (§173); se inserta ‘ka’ (§178); ‘si’ se convierte en ‘o’ (§104); ‘a’ de ‘ka’ se elide (§83)).
¿Cuál es la finalidad de decir “opcionalmente”? [Para permitir excepciones a esta regla, como en:] Sabbo, yo, so, ko.
¿Cuál es la finalidad de decir “después de los pronombres”? [Este sutta no se aplica cuando no hay pronombres, como en:] Puriso.
Al tomar “sabbato” de nuevo, también se inserta ‘ka’ en otros [lugares]. Ejemplos: Hīnako, potako.
Sabbato sabbanāmato gha-pasaññato smiṃ sa icc etesaṃ saṃ-sā-ādesā honti vā yathāsaṅkhyaṃ.
Sabbassaṃ, sabbassā; sabbāyaṃ, sabbāya. Imissaṃ, imissā (Abhi. ii, 254)Abhidhamma-piṭaka · tomo ii, página 254; imāyaṃ, imāya. Amussaṃ, amussā (M. iii, 10)Majjhima-nikāya · tomo iii, página 10; amuyaṃ, amuyā.
Sabbanāmato ti kimatthaṃ? Itthiyaṃ, itthiyā.
Smiṃ-sānam iti kimatthaṃ? Amuyo.
- Sabbassaṃ = sabbā + smiṃ (‘ā’ de “sabbā” recibe el nombre ‘gha’ (§60); ‘smiṃ’ se convierte en ‘saṃ’ (§179); se inserta ‘s’ (§62); ‘ā’ se acorta (§66)).
¿Cuál es la finalidad de decir “tras los pronombres”? [Este sutta no se aplica cuando no hay pronombres, como en:] Itthiyaṃ, itthiyā.
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘smiṃ’ y ‘sa’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘smiṃ’ y ‘sa’, como en:] Amuyo.
Etehi sabbanāmehi gha-pasaññehi smiṃvacanassa n’ eva āya-yādesā honti.
Etissaṃ, etāyaṃ; imissaṃ, imāyaṃ; amussaṃ, amuyaṃ.
Smin ti kimatthaṃ? Tāya itthiyā mukhaṃ.
Etahī ti kimatthaṃ? Kaññāya, vīṇāya, gaṅgāya, kapālikāya.
- Etissaṃ = etā + smiṃ (‘ā’ de “etā” recibe el nombre ‘gha’ (§60); ‘smiṃ’ no se convierte en ‘āya’ ni en ‘yā’ (§180); ‘smiṃ’ se convierte en ‘saṃ’ (§179); se inserta ‘s’ (§62); ‘ā’ de “etā” se convierte en ‘i’ (§63)).
¿Cuál es la finalidad de decir “‘smiṃ’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘smiṃ’, como en:] Tāya itthiyā mukhaṃ. (El rostro de esa mujer.)
¿Cuál es la finalidad de decir “tras estos [pronombres]”? [Este sutta no se aplica cuando ‘smiṃ’ no sigue a los pronombres, como en:] Kaññāya, vīṇāya, gaṅgāya, kapālikāya.
Tasmā manogaṇādito smiṃ nā icc etesaṃ ikāra-ākārādesā honti vā yathāsaṅkhyaṃ.
Manasi (D. i, 12)Dīgha-nikāya · tomo i, página 12, manasmiṃ; sirasi, sirasmiṃ; manasā (Khu. i, 13)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 13, manena; vacasā (A. i, 504)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 504, vacena; sirasā (M. ii, 406)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 406, sirena; sarasā, sarena; tapasā (Khu. ii, 128)Khuddaka-nikāya · tomo ii, página 128, tapena; vayasā (D. ii, 125)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 125, vayena; yasasā (Khu. ii, 73)Khuddaka-nikāya · tomo ii, página 73, yasena; tejasā (Khu. ii, 135)Khuddaka-nikāya · tomo ii, página 135, tejena; urasā (M. ii, 409)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 409, urena; thāmasā, thāmena.
Smiṃ-nānam iti kimatthaṃ? Mano, siro, tamo, tapo, tejo.
Ādiggahaṇena aññāsmā pi smiṃ-nānaṃ ikāra-ākārādesā honti. Bilasi, bilasā; padasi, padasā.
- Manasi = mana + smiṃ (‘smiṃ’ se convierte en ‘i’ (§181); se inserta ‘s’ (§184)).
- Manasā = mana + nā (‘nā’ se convierte en ‘ā’ (§181); se inserta ‘s’ (§184)).
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘smiṃ’ y ‘nā’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘smiṃ’ ni ‘nā’, como en:] Mano, siro, tamo, tapo, tejo.
Al tomar “ādi”, también tras otras [bases], ‘smiṃ’ y ‘nā’ se convierten en ‘i’ y ‘ā’. Ejemplos: Bilasi, bilasā; padasi, padasā.
Etesaṃ manogaṇādīnaṃ anto ottam āpajjate vibhattilope kate.
Manomayaṃ (D. i, 73)Dīgha-nikāya · tomo i, página 73, ayomayaṃ (Khu. i, 383)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 383, tejosamena, tapoguṇena, siroruhena.
Ādiggahaṇaṃ kimatthaṃ? Aññesam anto ottam āpajjate. Āposamena, vāyosamena.
Lope ti kimatthaṃ? Padasā, tapasā (Khu. ii, 121)Khuddaka-nikāya · tomo ii, página 121, yasasā (Khu. ii, 73)Khuddaka-nikāya · tomo ii, página 73, vacasā (A. i, 504)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 504, manasā (Khu. i, 13)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 13. Evaṃ aññe pi yojetabbā.
Eteh’ eva manogaṇādīhi vibhattādese sare pare sakārāgamo hoti vā.
Manasā, vacasā; manasi, vacasi.
Vā ti kimatthaṃ? Manena, tejena, yasena.
Sare ti kimatthaṃ? Mano, tejo, yaso.
Puna ādiggahaṇena aññasmim pi paccaye pare sakārāgamo hoti. Mānasikaṃ, vācasikaṃ (Abhi. ii, 255)Abhidhamma-piṭaka · tomo ii, página 255.
¿Cuál es la finalidad de decir “opcionalmente”? [Para permitir excepciones a este sutta, como en:] Manena, tejena, yasena.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando hay una vocal”? [Este sutta no se aplica cuando no ocurre la sustitución vocálica de la inflexión, como en:] Mano, tejo, yaso.39Esto no debería estar aquí. El Nyāsa tampoco lo comenta.
Tomando “ādi” de nuevo, también cuando siguen otros sufijos, se inserta ‘s’. Mānasikaṃ, vācasikaṃ.
Sabbassa santasaddassa sakārādeso hoti bhakāre pare, ante ca bakārāgamo hoti.
Sabbhi kubbetha santhavaṃ,
Sataṃ saddhammam aññāya,
Seyyo hoti na pāpiyo (S. i, 16)Saṃyutta-nikāya · tomo i, página 16.
Atho sarīram pi jaraṃ upeti,
Satañ ca dhammo na jaraṃ upeti,
Santo have sabbhi pavedayanti (Khu. i, 36)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 36.
Sabbhūto (siendo santo), sabbhāvo (estado/condición de santo).
Bhe ti kimatthaṃ? Santehi pūjito Bhagavā.
Caggahaṇaṃ kvaci sakārass’ eva pasiddhatthaṃ. Sakkāro, sakkato.
- Sabbhi = santa + hi (‘hi’ se sustituye por ‘bhi’ (§99); “santa” se sustituye por ‘sa’ (§185); se inserta ‘b’ (§185)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘bh’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘bh’, como en:] Santehi pūjito Bhagavā.
Tomar “ca” es, a veces, para que se realice la sustitución por ‘sa’.41“Ca” es para la sustitución por ‘sa’ y no ‘b’. Sakkāro, sakkato.
Simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo am āpajjate vā.
Gacchaṃ, gacchanto; mahaṃ, mahanto; caraṃ, caranto; khādaṃ, khādanto.
Gacchantādīnam iti kimatthaṃ? Anto, danto, vanto, santo.
- Gacchaṃ = gacchanta + si (‘nta’ se convierte en ‘aṃ’ (§186); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Gacchanto = gacchanta + si (‘si’ se sustituye por ‘o’ (§104); ‘a’ se elide (§83)).
- Mahaṃ = mahanta + si (‘nta’ se convierte en ‘aṃ’ (§186); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Mahanto = mahanta + si (‘si’ se sustituye por ‘o’ (§104); ‘a’ se elide (§83)).
- Caraṃ = caranta + si (‘nta’ se convierte en ‘aṃ’ (§186); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Caranto = caranta + si (‘si’ se sustituye por ‘o’ (§104); ‘a’ se elide (§83)).
- Khādaṃ = khādanta + si (‘nta’ se convierte en ‘aṃ’ (§186); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Khādanto = khādanta + si (‘si’ se sustituye por ‘o’ (§104); ‘a’ se elide (§83)).
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘gacchanta’ y otros”? [Este sutta no se aplica cuando no hay “gacchanta” y otros, como en:] Anto, danto, vanto, santo.
Gacchantādīnaṃ ntasaddo ntuppaccayo ’va daṭṭhabbo sesesu vibhattippaccayesu.
Gacchato, mahato; gacchati, mahati, gacchatā, mahatā.
Sesesv iti kimatthaṃ? Gacchaṃ, mahaṃ, caraṃ, khādaṃ.
- Gacchato = gacchanta + sa (‘nta’ se considera como ‘ntu’ (§187); ‘ntu’ junto con la inflexión ‘sa’ se sustituye por ‘to’ (§127)).
- Mahato = mahanta + sa (‘nta’ se considera como ‘ntu’ (§187); ‘ntu’ junto con la inflexión ‘sa’ se sustituye por ‘to’ (§127)).
- Gacchati = gacchanta + smiṃ (‘nta’ se considera como ‘ntu’ (§187); ‘ntu’ junto con la inflexión ‘smiṃ’ se sustituye por ‘ti’ (§127)).
- Mahati = mahanta + smiṃ (‘nta’ se considera como ‘ntu’ (§187); ‘ntu’ junto con la inflexión ‘smiṃ’ se sustituye por ‘ti’ (§127)).
- Gacchatā = gacchanta + nā (‘nta’ se considera como ‘ntu’ (§187); ‘ntu’ junto con la inflexión ‘nā’ se sustituye por ‘tā’ (§127)).
- Mahatā = mahanta + nā (‘nta’ se considera como ‘ntu’ (§187); ‘ntu’ junto con la inflexión ‘nā’ se sustituye por ‘tā’ (§127)).
- Carato = caranta + sa (‘nta’ se considera como ‘ntu’ (§187); ‘ntu’ junto con la inflexión ‘sa’ se sustituye por ‘to’ (§127)).
- Carati = caranta + smiṃ (‘nta’ se considera como ‘ntu’ (§187); ‘ntu’ junto con la inflexión ‘smiṃ’ se sustituye por ‘ti’ (§127)).
- Caratā = caranta + nā (‘nta’ se considera como ‘ntu’ (§187); ‘ntu’ junto con la inflexión ‘nā’ se sustituye por ‘tā’ (§127)).
- Khādato = khādanta + sa (‘nta’ se considera como ‘ntu’ (§187); ‘ntu’ junto con la inflexión ‘sa’ se sustituye por ‘to’ (§127)).
- Khādati = khādanta + smiṃ (‘nta’ se considera como ‘ntu’ (§187); ‘ntu’ junto con la inflexión ‘smiṃ’ se sustituye por ‘ti’ (§127)).
- Khādatā = khādanta + nā (‘nta’ se considera como ‘ntu’ (§187); ‘ntu’ junto con la inflexión ‘nā’ se sustituye por ‘tā’ (§127)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando siguen las [inflexiones] restantes”? [Este sutta no se aplica cuando sigue ‘si’, como en:] Gacchaṃ, mahaṃ, caraṃ, khādaṃ.
Brahma atta sakha rāja icc evamādito aṃvacanassa ānaṃ hoti vā.
Brahmānaṃ, brahmaṃ; attānaṃ, attaṃ; sakhānaṃ, sakhaṃ; rājānaṃ, rājaṃ.
Am iti kimatthaṃ? Rājā.
- Brahmānaṃ = brahma + aṃ (‘aṃ’ se sustituye por ‘ānaṃ’ (§188); ‘a’ de “brahma” se elide (§83)).
- Brahmaṃ = brahma + aṃ (‘a’ de “brahma” se elide (§83)).
- Attānaṃ = atta + aṃ (‘aṃ’ se sustituye por ‘ānaṃ’ (§188); ‘a’ de “atta” se elide (§83)).
- Attaṃ = atta + aṃ (‘a’ de “atta” se elide (§83)).
- Sakhānaṃ = sakha + aṃ (‘aṃ’ se sustituye por ‘ānaṃ’ (§188); ‘a’ de “sakha” se elide (§83)).
- Sakhaṃ = sakha + aṃ (‘a’ de “sakha” se elide (§83)).
- Rājānaṃ = rāja + aṃ (‘aṃ’ se sustituye por ‘ānaṃ’ (§188); ‘a’ de “rāja” se elide (§83)).
- Rājaṃ = rāja + aṃ (‘a’ de “rāja” se elide (§83)).
¿Cuál es la finalidad de decir ‘aṃ’? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘aṃ’, como en:] rājā.
Brahma atta sakha rāja icc evamādito sivacanassa ā ca hoti.
Brahmā, attā, sakhā, rājā, ātumā.
- Brahmā = brahma + si (‘si’ se sustituye por ‘ā’ (§189); ‘a’ de “brahma” se elide (§83)).
- Attā = atta + si (‘si’ se sustituye por ‘ā’ (§189); ‘a’ de “atta” se elide (§83)).
- Sakhā = sakha + si (‘si’ se sustituye por ‘ā’ (§189); ‘a’ de “sakha” se elide (§83)).
- Rājā = rāja + si (‘si’ se sustituye por ‘ā’ (§189); ‘a’ de “rāja” se elide (§83)).
- Ātumā = ātuma + si (‘si’ se sustituye por ‘ā’ (§189); ‘a’ de “ātuma” se elide (§83)).
Brahma atta sakha rāja icc evamādito yonaṃ āno-ādeso hoti.
Brahmāno, attāno, sakhāno, rājāno, ātumāno.
- Brahmāno = brahma + yo (‘yo’ se sustituye por ‘āno’ (§190); ‘a’ de “brahma” se elide (§83)).
- Attāno = atta + yo (‘yo’ se sustituye por ‘āno’ (§190); ‘a’ de “atta” se elide (§83)).
- Sakhāno = sakha + yo (‘yo’ se sustituye por ‘āno’ (§190); ‘a’ de “sakha” se elide (§83)).
- Rājāno = rāja + yo (‘yo’ se sustituye por ‘āno’ (§190); ‘a’ de “rāja” se elide (§83)).
- Ātumāno = ātuma + yo (‘yo’ se sustituye por ‘āno’ (§190); ‘a’ de “ātuma” se elide (§83)).
Tasmā sakhato ca yonaṃ āyo-no-ādesā honti.
Sakhāyo, sakhino. Yonam iti kimatthaṃ? Sakhā.
- Sakhāyo = sakha + yo (‘yo’ se sustituye por ‘āyo’ (§191); ‘a’ de “sakha” se elide (§83)).
- Sakhino = sakha + yo (‘yo’ se sustituye por ‘no’ (§191); ‘a’ de “sakha” se sustituye por ‘i’ (§194)).
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘yo’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘yo’, como en:] sakhā.
Tasmā brahmato gassa ca ekāro hoti.
He brahme.43Nota del traductor: En el ejemplo he brahme, he es una partícula vocativa asociada con brahme. Es esa función la que invoca la aplicación de ‘ga’, pues §57 · Ālapane si gasañño — En el vocativo, ‘si’ recibe el nombre de ‘ga’.">§57 (Ālapane si gasañño) se lo asigna a ‘si’ únicamente en el vocativo.
Tassa sakhantassa ikāro hoti no nā naṃ sa icc etesu.
Sakhino, sakhinā, sakhīnaṃ, sakhissa.
Etesv iti kimatthaṃ? Sakhārehi.
- Sakhino = sakha + yo (‘yo’ se sustituye por ‘no’ (§191); ‘a’ final de “sakha” se sustituye por ‘i’ (§194)).
- Sakhinā = sakha + nā (‘a’ final de “sakha” se sustituye por ‘i’ (§194)).
- Sakhīnaṃ = sakha + naṃ (‘a’ final de “sakha” se sustituye por ‘i’ (§194); ‘i’ se alarga (§89)).
- Sakhissa = sakha + sa (‘a’ final de “sakha” se sustituye por ‘i’ (§194); se inserta ‘s’ (§61)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando siguen las [inflexiones ‘no’, ‘nā’, ‘naṃ’ y ‘sa’]”? [Este sutta no se aplica cuando no siguen estas inflexiones, como en:] sakhārehi.
Tassa sakhantassa āro hoti vā himhi vibhattimhi.
Sakhārehi, sakhehi.
Tassa sakhantassa āro hoti vā su naṃ aṃ icc etesu.
Sakhāresu, sakhesu; sakhārānaṃ, sakhīnaṃ; sakhāraṃ, sakhaṃ.
- Sakhāresu = sakha + su (‘a’ final de “sakha” se sustituye por ‘āra’ (§196); ‘a’ de ‘āra’ se sustituye por ‘e’ (§101)).
- Sakhesu = sakha + su (‘a’ de “sakha” se sustituye por ‘e’ (§101)).
- Sakhārānaṃ = sakha + naṃ (‘a’ final de “sakha” se sustituye por ‘āra’ (§196); ‘a’ de ‘āra’ se alarga (§89)).
- Sakhīnaṃ = sakha + naṃ (‘a’ final de “sakha” se sustituye por ‘i’ (§194); ‘i’ se alarga (§89)).
- Sakhāraṃ = sakha + aṃ (‘a’ final de “sakha” se sustituye por ‘āra’ (§196); ‘a’ de ‘āra’ se elide (§83)).
- Sakhaṃ = sakha + aṃ (‘a’ de “sakha” se elide (§83)).
Tasmā brahmato smiṃvacanassa ni-ādeso hoti.
Brahmani.
Tuggahaṇena abrahmato pi smiṃvacanassa ni hoti. Kammani, cammani, muddhani.
- Brahmani = brahma + smiṃ (‘smiṃ’ se sustituye por ‘ni’ (§197)).
Al tomar “tu”, también tras palabras distintas de “brahma”, la inflexión ‘smiṃ’ deviene ‘ni’.
Tassa brahma saddassa anto uttam āpajjate sa nā icc etesu.
Brahmuno, brahmunā.
Sa-nāsv iti kimatthaṃ? Brahmā.44Con respecto a esto se encuentra en el manuscrito cingalés la lectura “uttam iti bhāvaniddeso katthaci abhāvaṃ dasseti, brahmassa” (‘uttaṃ’ es una expresión que indica estado [y] muestra que en algunos casos [la operación] no se produce [como en] brahmassa).
- Brahmuno = brahma + sa (‘a’ de “brahma” se convierte en ‘u’ (§198); ‘u’ recibe el nombre ‘jha’ (§58); ‘sa’ se sustituye por ‘no’ (§117)).
- Brahmunā = brahma + nā (‘a’ de “brahma” se convierte en ‘u’ (§198)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando siguen ‘sa’ y ‘nā’”? [Este sutta no se aplica cuando no siguen ‘sa’ ni ‘nā’, como en:] brahmā.
Satthu-pitu-ādīnam anto āttam āpajjate sismiṃ, silopo ca hoti.
Satthā, pitā, mātā, bhātā, kattā.
Sismim iti kimatthaṃ? Satthussa, pitussa, mātussa, bhātussa, kattussa.
- Satthā = satthu + si (‘u’ se convierte en ‘ā’ (§199); ‘si’ se elide (§199)).
- Pitā = pitu + si (‘u’ se convierte en ‘ā’ (§199); ‘si’ se elide (§199)).
- Mātā = mātu + si (‘u’ se convierte en ‘ā’ (§199); ‘si’ se elide (§199)).
- Bhātā = bhātu + si (‘u’ se convierte en ‘ā’ (§199); ‘si’ se elide (§199)).
- Kattā = kattu + si (‘u’ se convierte en ‘ā’ (§199); ‘si’ se elide (§199)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘si’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘si’, como en:] satthussa, pitussa, mātussa, bhātussa, kattussa.
Satthu-pitu-ādīnam anto aññesu vacanesu ārattam āpajjate.
Satthāraṃ, pitaraṃ, mātaraṃ, bhātaraṃ, kattāraṃ, satthārehi, pitarehi, mātarehi, bhātarehi, kattārehi.
Aññesv iti kimatthaṃ? Satthā, pitā, mātā, bhātā, kattā.45Con respecto a esto se encuentra en el manuscrito cingalés la lectura “ārattaggahaṇena katthaci aniyamaṃ dasseti, satthussa, pitussa, mātussa, bhātussā” (al tomar ‘āratta’ se muestra que en algunos casos [la aplicación] no es fija [como en] satthussa, pitussa, mātussa, bhātussā).
- Satthāraṃ = satthu + aṃ (‘u’ de “satthu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘a’ de ‘āra’ se elide (§83)).
- Pitaraṃ = pitu + aṃ (‘u’ de “pitu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘ā’ de ‘āra’ se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Mātaraṃ = mātu + aṃ (‘u’ de “mātu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘ā’ de ‘āra’ se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Bhātaraṃ = bhātu + aṃ (‘u’ de “bhātu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘ā’ de ‘āra’ se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Kattāraṃ = kattu + aṃ (‘u’ de “kattu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘a’ de ‘āra’ se elide (§83)).
- Satthārehi = satthu + hi (‘u’ de “satthu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘a’ de ‘āra’ se sustituye por ‘e’ (§101)).
- Pitarehi = pitu + hi (‘u’ de “pitu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘ā’ de ‘āra’ se acorta (§209); ‘a’ se sustituye por ‘e’ (§101)).
- Mātarehi = mātu + hi (‘u’ de “mātu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘ā’ de ‘āra’ se acorta (§209); ‘a’ se sustituye por ‘e’ (§101)).
- Bhātarehi = bhātu + hi (‘u’ de “bhātu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘ā’ de ‘āra’ se acorta (§209); ‘a’ se sustituye por ‘e’ (§101)).
- Kattārehi = kattu + hi (‘u’ de “kattu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘a’ de ‘āra’ se sustituye por ‘e’ (§101)).
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando siguen otras [inflexiones]”? [Este sutta no se aplica cuando no siguen otras inflexiones, como en:] satthā, pitā, mātā, bhātā, kattā.
Satthu-pitu-ādīnam anto ārattam āpajjate vā naṃmhi vibhattimhi.
Satthārānaṃ, pitarānaṃ, mātarānaṃ, bhātarānaṃ.
Vā ti kimatthaṃ? Satthānaṃ, pitūnaṃ, mātūnaṃ, bhātūnaṃ.
- Satthārānaṃ = satthu + naṃ (‘u’ de “satthu” se convierte en ‘āra’ (§201); ‘a’ de ‘āra’ se alarga (§89)).
- Pitarānaṃ = pitu + naṃ (‘u’ de “pitu” se convierte en ‘āra’ (§201); ‘ā’ de ‘āra’ se acorta (§209); ‘a’ se alarga (§89)).
- Mātarānaṃ = mātu + naṃ (‘u’ de “mātu” se convierte en ‘āra’ (§201); ‘ā’ de ‘āra’ se acorta (§209); ‘a’ se alarga (§89)).
- Bhātarānaṃ = bhātu + naṃ (‘u’ de “bhātu” se convierte en ‘āra’ (§201); ‘ā’ de ‘āra’ se acorta (§209); ‘a’ se alarga (§89)).
¿Cuál es la finalidad de decir “opcionalmente”? [Para permitir excepciones a este sutta, como en:] satthānaṃ, pitūnaṃ, mātūnaṃ, bhātūnaṃ.
Tassa satthusaddassa anto attam āpajjate vā naṃmhi vibhattimhi.
Satthānaṃ, pitānaṃ, mātānaṃ, bhātānaṃ, kattānaṃ.
Vā ti kimatthaṃ? Satthārānaṃ, pitarānaṃ, mātarānaṃ, bhātarānaṃ, dhītarānaṃ.
Caggahaṇam aññesam pi saṅgahaṇatthaṃ.
- Satthānaṃ = satthu + naṃ (‘u’ de “satthu” se convierte en ‘a’ (§202); ‘a’ se alarga (§89)).
- Pitānaṃ = pitu + naṃ (‘u’ de “pitu” se convierte en ‘a’ (“ca” en §202); ‘a’ se alarga (§89)).
- Mātānaṃ = mātu + naṃ (‘u’ de “mātu” se convierte en ‘a’ (“ca” en §202); ‘a’ se alarga (§89)).
- Bhātānaṃ = bhātu + naṃ (‘u’ de “bhātu” se convierte en ‘a’ (“ca” en §202); ‘a’ se alarga (§89)).
- Kattānaṃ = kattu + naṃ (‘u’ de “kattu” se convierte en ‘a’ (“ca” en §202); ‘a’ se alarga (§89)).
¿Cuál es la finalidad de decir “opcionalmente”? [Para permitir excepciones a este sutta, como en:] satthārānaṃ, pitarānaṃ, mātarānaṃ, bhātarānaṃ, dhītarānaṃ.
El tomar “ca” es para incluir también otros.
Satthu pitu icc evamādīnam antassa uttaṃ hoti vā sasmiṃ salopo ca.
Satthu, satthussa, satthuno dīyate, pariggaho vā. Pitu, pitussa, pituno dīyate, pariggaho vā. Bhātu, bhātussa, bhātuno dīyate, pariggaho vā. Caggahaṇaṃ dutiyasampiṇḍanatthaṃ.
- Satthu, satthussa, satthuno dīyate, pariggaho vā (se da al maestro, o [es] posesión del maestro):
- Satthu = satthu + sa (‘u’ de “satthu” se sustituye por ‘u’ (§203); ‘sa’ se elide (§203)).
- Satthussa = satthu + sa (‘u’ de “satthu” se sustituye por ‘u’ (§203); se inserta ‘s’ (§61)).
- Satthuno = satthu + sa (‘u’ de “satthu” se sustituye por ‘u’ (§203); ‘u’ recibe el nombre ‘la’ (§58); ‘sa’ se sustituye por ‘no’ (§117)).
- Pitu, pitussa, pituno dīyate, pariggaho vā (se da al padre, o [es] posesión del padre):
- Pitu = pitu + sa (‘u’ de “pitu” se sustituye por ‘u’ (§203); ‘sa’ se elide (§203)).
- Pitussa = pitu + sa (‘u’ de “pitu” se sustituye por ‘u’ (§203); se inserta ‘s’ (§61)).
- Pituno = pitu + sa (‘u’ de “pitu” se sustituye por ‘u’ (§203); ‘u’ recibe el nombre ‘la’ (§58); ‘sa’ se sustituye por ‘no’ (§117)).
- Bhātu, bhātussa, bhātuno dīyate, pariggaho vā (se da al hermano, o [es] posesión del hermano):
- Bhātu = bhātu + sa (‘u’ de “bhātu” se sustituye por ‘u’ (§203); ‘sa’ se elide (§203)).
- Bhātussa = bhātu + sa (‘u’ de “bhātu” se sustituye por ‘u’ (§203); se inserta ‘s’ (§61)).
- Bhātuno = bhātu + sa (‘u’ de “bhātu” se sustituye por ‘u’ (§203); ‘u’ recibe el nombre ‘la’ (§58); ‘sa’ se sustituye por ‘no’ (§117)).
El tomar “ca” es para la inclusión del segundo [significado].
Sakkamandhātu icc evamādīnam anto uttam āpajjate sasmiṃ, salopo ca hoti.
Sakkamandhātu iva assa rājino vibhavo. Evaṃ kattu, gantu, dātu icc evamādī.
Pun’ ārambhaggahaṇam kimatthaṃ? Niccadīpanatthaṃ. Sakkamandhātu.
Caggahaṇaṃ dutiyasampiṇḍanatthaṃ.
- Sakkamandhātu iva assa rājino vibhavo (la riqueza de ese rey es como la [del rey] Sakkamandhātu):
- Evaṃ kattu, gantu, dātu icc evamādī (así también kattu, gantu, dātu, etc.):
¿Cuál es la finalidad de la repetición de este sutta? Para fijar el cambio de ‘u’ a ‘u’.46Hay un solo ejemplo de “sakkamandhātu” con ‘sa’. Sakkamandhātu.
El tomar “ca” es para la inclusión del segundo [significado].
Tato ārādesato sabbesaṃ yonaṃ okārādeso hoti.
Satthāro, pitaro, mātaro, bhātaro, kattāro, vattāro.
Tuggahaṇena aññasmā pi yonaṃ okāro hoti. Caturo janā (Khu. i, 336)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 336, gāvo, ubho, purisā.
- Satthāro = satthu + yo (‘u’ de “satthu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘yo’ se sustituye por ‘o’ (§205); ‘a’ se elide (§83)).
- Pitaro = pitu + yo (‘u’ de “pitu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘yo’ se sustituye por ‘o’ (§205); ‘ā’ de “āra” se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Mātaro = mātu + yo (‘u’ de “mātu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘yo’ se sustituye por ‘o’ (§205); ‘ā’ de “āra” se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Bhātaro = bhātu + yo (‘u’ de “bhātu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘yo’ se sustituye por ‘o’ (§205); ‘ā’ de “āra” se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Kattāro = kattu + yo (‘u’ de “kattu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘yo’ se sustituye por ‘o’ (§205); ‘a’ se elide (§83)).
- Vattāro = vattu + yo (‘u’ de “vattu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘yo’ se sustituye por ‘o’ (§205); ‘a’ se elide (§83)).
Al tomar “tu”, también tras otras palabras ‘yo’ deviene ‘o’. Caturo janā, gāvo, ubho, purisā.47Ubho purisā, najjo (Sī).
Tato ārādesato smiṃvacanassa ikārādeso hoti.
Satthari, pitari, mātari, dhītari, bhātari, kattari, vattari.
Puna tatogahaṇena aññasmā pi smiṃvacanassa ikāro hoti. Bhuvi.
- Satthari = satthu + smiṃ (‘u’ de “satthu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘i’ (§206); ‘ā’ de “āra” se acorta (§208); ‘a’ se elide (§83)).
- Pitari = pitu + smiṃ (‘u’ de “pitu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘i’ (§206); ‘ā’ de “āra” se acorta (§208); ‘a’ se elide (§83)).
- Mātari = mātu + smiṃ (‘u’ de “mātu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘i’ (§206); ‘ā’ de “āra” se acorta (§208); ‘a’ se elide (§83)).
- Dhītari = dhītu + smiṃ (‘u’ de “dhītu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘i’ (§206); ‘ā’ de “āra” se acorta (§208); ‘a’ se elide (§83)).
- Bhātari = bhātu + smiṃ (‘u’ de “bhātu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘i’ (§206); ‘ā’ de “āra” se acorta (§208); ‘a’ se elide (§83)).
- Kattari = kattu + smiṃ (‘u’ de “kattu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘i’ (§206); ‘ā’ de “āra” se acorta (§208); ‘a’ se elide (§83)).
- Vattari = vattu + smiṃ (‘u’ de “vattu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘i’ (§206); ‘ā’ de “āra” se acorta (§208); ‘a’ se elide (§83)).
Tomando “tato” de nuevo, también tras otras palabras la inflexión ‘smiṃ’ deviene ‘i’. Bhuvi.
Tato ārādesato nāvacanassa ā-ādeso hoti.
Satthārā, pitarā, mātarā, bhātarā, dhītarā, kattārā, vattārā.
- Satthārā = satthu + nā (‘u’ de “satthu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘nā’ se sustituye por ‘ā’ (§207); ‘a’ se elide (§83)).
- Pitarā = pitu + nā (‘u’ de “pitu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘nā’ se sustituye por ‘ā’ (§207); ‘ā’ de “āra” se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Mātarā = mātu + nā (‘u’ de “mātu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘nā’ se sustituye por ‘ā’ (§207); ‘ā’ de “āra” se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Bhātarā = bhātu + nā (‘u’ de “bhātu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘nā’ se sustituye por ‘ā’ (§207); ‘ā’ de “āra” se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Dhītarā = dhītu + nā (‘u’ de “dhītu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘nā’ se sustituye por ‘ā’ (§207); ‘ā’ de “āra” se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Kattārā = kattu + nā (‘u’ de “kattu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘nā’ se sustituye por ‘ā’ (§207); ‘a’ se elide (§83)).
- Vattārā = vattu + nā (‘u’ de “vattu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘nā’ se sustituye por ‘ā’ (§207); ‘a’ se elide (§83)).
Ārādeso rassam āpajjate ikāre pare.
Satthari, pitari, mātari, dhītari, kattari, vattari.
- Satthari = satthu + smiṃ (‘u’ de “satthu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘i’ (§206); ‘ā’ de “āra” se acorta (§208); ‘a’ se elide (§83)).
- Pitari = pitu + smiṃ (‘u’ de “pitu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘i’ (§206); ‘ā’ de “āra” se acorta (§208); ‘a’ se elide (§83)).
- Mātari = mātu + smiṃ (‘u’ de “mātu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘i’ (§206); ‘ā’ de “āra” se acorta (§208); ‘a’ se elide (§83)).
- Dhītari = dhītu + smiṃ (‘u’ de “dhītu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘i’ (§206); ‘ā’ de “āra” se acorta (§208); ‘a’ se elide (§83)).
- Kattari = kattu + smiṃ (‘u’ de “kattu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘i’ (§206); ‘ā’ de “āra” se acorta (§208); ‘a’ se elide (§83)).
- Vattari = vattu + smiṃ (‘u’ de “vattu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘i’ (§206); ‘ā’ de “āra” se acorta (§208); ‘a’ se elide (§83)).
Pitādīnam ārādeso rassam āpajjate asimhi vibhattimhi.
Pitarā, mātarā, bhātarā, dhītarā, pitaro, mātaro, bhātaro, dhītaro.
Asimhiggahaṇam tomhi pare ikārādesañāpanatthaṃ. Mātito (D. i, 106)Dīgha-nikāya · tomo i, página 106, pitito (D. i, 106)Dīgha-nikāya · tomo i, página 106, bhātito, duhitito.
- Pitarā = pitu + nā (‘u’ de “pitu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘nā’ se sustituye por ‘ā’ (§207); ‘ā’ de “āra” se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Mātarā = mātu + nā (‘u’ de “mātu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘nā’ se sustituye por ‘ā’ (§207); ‘ā’ de “āra” se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Bhātarā = bhātu + nā (‘u’ de “bhātu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘nā’ se sustituye por ‘ā’ (§207); ‘ā’ de “āra” se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Dhītarā = dhītu + nā (‘u’ de “dhītu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘nā’ se sustituye por ‘ā’ (§207); ‘ā’ de “āra” se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Pitaro = pitu + yo (‘u’ de “pitu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘yo’ se sustituye por ‘o’ (§205); ‘ā’ de “āra” se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Mātaro = mātu + yo (‘u’ de “mātu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘yo’ se sustituye por ‘o’ (§205); ‘ā’ de “āra” se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Bhātaro = bhātu + yo (‘u’ de “bhātu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘yo’ se sustituye por ‘o’ (§205); ‘ā’ de “āra” se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Dhītaro = dhītu + yo (‘u’ de “dhītu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘yo’ se sustituye por ‘o’ (§205); ‘ā’ de “āra” se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
El tomar “asimhi”, cuando sigue ‘to’, es para mostrar la sustitución ‘i’.
- Mātito = mātu + to (‘u’ de “mātu” se sustituye por ‘i’ (“asimhi” en §209)).
- Pitito = pitu + to (‘u’ de “pitu” se sustituye por ‘i’ (“asimhi” en §209)).
- Bhātito = bhātu + to (‘u’ de “bhātu” se sustituye por ‘i’ (“asimhi” en §209)).
- Duhitito = duhitu + to (‘u’ de “duhitu” se sustituye por ‘i’ (“asimhi” en §209)).
Tayā tayi icc etesaṃ takāro tvattam āpajjate vā.
Tvayā, tayā; tvayi, tayi.
Etesam iti kimatthaṃ? Tuvaṃ, tavaṃ.
- Tvayā = tumha + nā (“tumha” junto con la inflexión se sustituye por “tayā” (§145); ‘ta’ se convierte en ‘tva’ (§210)).
- Tayā = tumha + nā (“tumha” junto con la inflexión se sustituye por “tayā” (§145)).
- Tvayi = tumha + smiṃ (“tumha” junto con la inflexión se sustituye por “tayi” (§139); ‘ta’ se convierte en ‘tva’ (§210)).
- Tayi = tumha + smiṃ (“tumha” junto con la inflexión se sustituye por “tayi” (§139)).
¿Cuál es la finalidad de decir “de estas [sustituciones]”? [Este sutta no se aplica cuando no hay “tayā” ni “tayi”, como en:] tuvaṃ, tavaṃ.
Tassa attano anto anattam āpajjate himhi vibhattimhi.
Attanehi, attanebhi.
Attanto ti kimatthaṃ? Rājehi, rājebhi.
Hismin iti kimatthaṃ? Attano.
Anattam iti bhāvaniddesena attasaddassa sakādeso hoti sabbāsu vibhattīsu. Sako, sakā, sakaṃ, sake.
- Attanehi = atta + hi (‘a’ de “atta” se convierte en ‘ana’ (§211); ‘a’ se sustituye por ‘e’ (§101)).
- Attanebhi = atta + hi (‘a’ de “atta” se convierte en ‘ana’ (§211); ‘a’ se sustituye por ‘e’ (§101); ‘hi’ se sustituye por ‘bhi’ (§99)).
¿Cuál es la finalidad de decir “la final de ‘atta’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay “atta”, como en:] rājehi, rājebhi.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘hi’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘hi’, como en:] attano.48Attanā (Sī).
Por la expresión que indica estado “anattaṃ”, la palabra “atta” se sustituye por “saka” cuando siguen todas las inflexiones. Sako, sakā, sakaṃ, sake.49Sakārādeso (K).
Tato attato smiṃvacanassa ni hoti. Attani.
- Attani = atta + smiṃ (‘smiṃ’ se sustituye por ‘ni’ (§212)).
Tato attato sassa vibhattissa no hoti. Attano.
- Attano = atta + sa (‘sa’ se sustituye por ‘no’ (§213)).
Tato attato smāvacanassa nā hoti.
Attanā.
Puna tatogahaṇena tassa attano takārass’ eva rakāro hoti sabbesu vacanesu. Atrajo, atrajaṃ.
- Attanā = atta + smā (‘smā’ se sustituye por ‘nā’ (§214)).
Tomando “tato” de nuevo, ‘ta’ de “atta” deviene ‘ra’ cuando siguen todas las inflexiones.
Jha la icc etehi smāvacanassa nā hoti.
Agginā, daṇḍinā, bhikkhunā, sayambhunā.
Smā ti kimatthaṃ? Aggayo, munayo, isayo.
- Agginā = aggi + smā (‘i’ recibe el nombre ‘jha’ (§58); ‘smā’ se sustituye por ‘nā’ (§215)).
- Daṇḍinā = daṇḍī + smā (‘ī’ recibe el nombre ‘jha’ (§58); ‘ī’ se acorta (§84); ‘smā’ se sustituye por ‘nā’ (§215)).
- Bhikkhunā = bhikkhu + smā (‘u’ recibe el nombre ‘la’ (§58); ‘smā’ se sustituye por ‘nā’ (§215)).
- Sayambhunā = sayambhū + smā (‘ū’ recibe el nombre ‘la’ (§58); ‘ū’ se acorta (§84); ‘smā’ se sustituye por ‘nā’ (§215)).
¿Cuál es la finalidad de decir ‘smā’? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘smā’, como en:] aggayo, munayo, isayo.
Tasmā gha-pato smiṃvacanassa yaṃ hoti vā.
Kaññāyaṃ, kaññāya; rattiyaṃ, rattiyā; itthiyaṃ, itthiyā; yāguyaṃ, yāguyā; vadhuyaṃ, vadhuyā.
- Kaññāyaṃ = kaññā + smiṃ (‘ā’ recibe el nombre ‘gha’ (§60); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘yaṃ’ (§216)).
- Kaññāya = kaññā + smiṃ (‘smiṃ’ se sustituye por ‘āya’ (§111); ‘ā’ se elide (§83)).
- Rattiyaṃ = ratti + smiṃ (‘i’ recibe el nombre ‘pa’ (§59); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘yaṃ’ (§216)).
- Rattiyā = ratti + smiṃ (‘smiṃ’ se sustituye por ‘yā’ (§112)).
- Itthiyaṃ = itthī + smiṃ (‘ī’ recibe el nombre ‘pa’ (§59); ‘ī’ se acorta (§84); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘yaṃ’ (§216)).
- Itthiyā = itthī + smiṃ (‘ī’ se acorta (§84); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘yā’ (§112)).
- Yāguyaṃ = yāgu + smiṃ (‘u’ recibe el nombre ‘pa’ (§59); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘yaṃ’ (§216)).
- Yāguyā = yāgu + smiṃ (‘smiṃ’ se sustituye por ‘yā’ (§112)).
- Vadhuyaṃ = vadhū + smiṃ (‘ū’ recibe el nombre ‘pa’ (§59); ‘ū’ se acorta (§84); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘yaṃ’ (§216)).
- Vadhuyā = vadhū + smiṃ (‘ū’ se acorta (§84); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘yā’ (§112)).
Sabbesaṃ yonaṃ ni hoti vā napuṃsakehi liṅgehi.
Aṭṭhīni, aṭṭhī; āyūni, āyū. Napuṃsakehī ti kimatthaṃ? Itthiyo.
- Aṭṭhīni = aṭṭhi + yo (‘yo’ se sustituye por ‘ni’ (§217); ‘i’ se alarga (§88)).
- Aṭṭhī = aṭṭhi + yo (‘yo’ se elide (§118); ‘i’ se alarga (§88)).
- Āyūni = āyu + yo (‘yo’ se sustituye por ‘ni’ (§217); ‘u’ se alarga (§88)).
- Āyū = āyu + yo (‘yo’ se elide (§118); ‘u’ se alarga (§88)).
¿Cuál es la finalidad de decir “tras las [bases] neutras”? [Este sutta no se aplica cuando no hay bases neutras, como en:] itthiyo.
Akārantehi napuṃsakaliṅgehi yonaṃ ni hoti niccaṃ.
Yāni, yāni; tāni, tāni; kāni, kāni; bhayāni, bhayāni; rūpāni, rūpāni.
- Yāni = ya + yo (‘yo’ se sustituye por ‘ni’ (§218); ‘a’ se alarga (§88)).
- Tāni = ta + yo (‘yo’ se sustituye por ‘ni’ (§218); ‘a’ se alarga (§88)).
- Kāni = ka + yo (‘yo’ se sustituye por ‘ni’ (§218); ‘a’ se alarga (§88)).
- Bhayāni = bhaya + yo (‘yo’ se sustituye por ‘ni’ (§218); ‘a’ se alarga (§88)).
- Rūpāni = rūpa + yo (‘yo’ se sustituye por ‘ni’ (§218); ‘a’ se alarga (§88)).
Akārantehi napuṃsakaliṅgehi sivacanassa aṃ hoti niccaṃ.
Sabbaṃ, yaṃ, taṃ, kaṃ, rūpaṃ.
- Sabbaṃ = sabba + si (‘si’ se sustituye por ‘aṃ’ (§219); ‘a’ se elide (§83)).
- Yaṃ = ya + si (‘si’ se sustituye por ‘aṃ’ (§219); ‘a’ se elide (§83)).
- Taṃ = ta + si (‘si’ se sustituye por ‘aṃ’ (§219); ‘a’ se elide (§83)).
- Kaṃ = ka + si (‘si’ se sustituye por ‘aṃ’ (§219); ‘a’ se elide (§83)).
- Rūpaṃ = rūpa + si (‘si’ se sustituye por ‘aṃ’ (§219); ‘a’ se elide (§83)).
Tato niddiṭṭhehi liṅgehi sesato ga si icc ete lopam āpajjante.
Bhoti itthi, sā itthī. Bho daṇḍi, so daṇḍī. Bho sattha, so satthā. Bho rāja, so rājā.
Sesato ti kimatthaṃ? Puriso gacchati.
Ga-sī ti kimatthaṃ? Itthiyā; satthussa.
- Itthi = itthī + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘ī’ recibe el nombre ‘pa’ (§59); ‘ī’ se acorta (§245); ‘ga’ se elide (§220)).
- Itthī = itthī + si (‘si’ se elide (§220)).
- Daṇḍi = daṇḍī + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘ī’ recibe el nombre ‘jha’ (§58); ‘ī’ se acorta (§245); ‘ga’ se elide (§220)).
- Daṇḍī = daṇḍī + si (‘si’ se elide (§220)).
- Sattha = satthu + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘u’ de “satthu” se convierte en ‘ā’ (§244); ‘ā’ se acorta (§246); ‘ga’ se elide (§220)).
- Satthā = satthu + si (‘u’ de “satthu” se convierte en ‘ā’ (§199); ‘si’ se elide (§199)).
- Rāja = rāja + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘a’ se convierte en ‘ā’ (§244); ‘ā’ se acorta (§246); ‘ga’ se elide (§220)).
- Rājā = rāja + si (‘si’ se sustituye por ‘ā’ (§189); ‘a’ se elide (§83)).
¿Cuál es la finalidad de decir “tras los restantes”? [Este sutta no se aplica cuando no hay bases restantes, como en:] Puriso gacchati.
¿Cuál es la finalidad de decir “‘ga’ y ‘si’”? [Este sutta no se aplica cuando no siguen ‘ga’ ni ‘si’, como en:] itthiyā; satthussa.
Sabbāsaṃ vibhattīnaṃ ekavacanabahuvacanānaṃ paṭhamā-dutiyā-tatiyā-catutthī-pañcamī-chaṭṭhī-sattamīnaṃ lopo hoti āvuso upasagga nipāta icc evamādīhi ca.
Tvaṃ pan’ āvuso (Vin. ii, 1)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 1; tumhe pan’ āvuso (Vin. ii, 161)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 161; padaso dhammaṃ vāceyya (Vin. ii, 25)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 25; vihāraṃ sve upagaccheyya. Pa, parā, ni, nī, u, du, saṃ, vi, ava, anu, pari, adhi, abhi, pati, su, ā, ati, api, apa, upa. Pahāro, parābhavo, nihāro, nīhāro, uhāro, duhāro, saṃhāro, vihāro, avahāro, anuhāro, parihāro, adhihāro, abhihāro, patihāro, suhāro, āhāro, atihāro, apihāro, apahāro, upahāro. Evaṃ vīsati upasaggehi ca, yathā, tathā, evaṃ, khalu, kho, tatra, atho, atha, hi, tu, ca, vā, vo, haṃ, ahaṃ, alaṃ, eva, ho, aho, he, ahe, re, are. Evamādīhi nipātehi ca yojetabbāni.
Caggahaṇam avadhāraṇatthaṃ.
- Tvaṃ pan’ āvuso (¿y tú, amigo?)
- Tumhe pan’ āvuso (¿y vosotros, amigos?)
- Padaso dhammaṃ vāceyya (debería hacer recitar el Dhamma palabra por palabra)
- Vihāraṃ sve upagaccheyya (debería acercarse mañana al monasterio).
- Āvuso = āvuso + si (‘si’ se elide (§221)).52Nota: Esta regla se debe emplear tras los veinte prefijos, ‘pa’, etc., y las partículas, ‘yathā’, etc.
Los veinte prefijos son los siguientes: pa, parā, ni, nī, u, du, saṃ, vi, ava, anu, pari, adhi, abhi, pati, su, ā, ati, api, apa, upa. [Ejemplos:] Pahāro, parābhavo, nihāro, nīhāro, uhāro, duhāro, saṃhāro, vihāro, avahāro, anuhāro, parihāro, adhihāro, abhihāro, patihāro, suhāro, āhāro, atihāro, apihāro, apahāro, upahāro.
Así con los veinte prefijos; y se deben emplear [igualmente] con las partículas yathā, tathā, evaṃ, khalu, kho, tatra, atho, atha, hi, tu, ca, vā, vo, haṃ, ahaṃ, alaṃ, eva, ho, aho, he, ahe, re, are, etc.
El tomar “ca” es para restringir [el alcance de este sutta].
Puma icc etassa anto lopam āpajjate liṅgādīsu parapadesu samāsesu.
Pulliṅgaṃ, pumbhāvo, puṅkokilo.
Pumasse ti kimatthaṃ? Itthiliṅgaṃ, napuṃsakaliṅgaṃ.
Liṅgādīsv iti kimatthaṃ? Pumitthī.
Samāsesu ti kimatthaṃ? Pumassa liṅgaṃ.
- Pulliṅgaṃ = puma + liṅgaṃ (‘a’ de “puma” se elide (§222); ‘m’ se sustituye por ‘ṃ’ (§82); ‘ṃ’ se sustituye por ‘l’ (“vā” en §31)).
- Pumbhāvo = puma + bhāvo (‘a’ de “puma” se elide (§222); ‘m’ se sustituye por ‘ṃ’ (§82); ‘ṃ’ se sustituye por ‘m’ (§31)).
- Puṅkokilo = puma + kokilo (‘a’ de “puma” se elide (§222); ‘m’ se sustituye por ‘ṃ’ (§82); ‘ṃ’ se sustituye por ‘ṅ’ (§31)).
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘puma’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay “puma”, como en:] itthiliṅgaṃ, napuṃsakaliṅgaṃ.
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando ‘liṅga’, etc., [son el miembro siguiente]”? [Este sutta no se aplica cuando “liṅga”, etc., no son el miembro siguiente, como en:] Pumitthī.
¿Cuál es la finalidad de decir “en los compuestos”? [Este sutta no se aplica cuando no hay compuestos, como en:] Pumassa liṅgaṃ.
Aṃvacanassa yaṃ hoti vā īto pasaññato. Itthiyaṃ, itthiṃ.
Pasaññato ti kimatthaṃ? Daṇḍinaṃ, bhoginaṃ.
Am iti kimatthaṃ? Itthīhi.
- Itthiyaṃ = itthī + aṃ (‘ī’ recibe el nombre ‘pa’ (§59); ‘aṃ’ se sustituye por ‘yaṃ’ (§223); ‘ī’ se acorta (§84)).
- Itthiṃ = itthī + aṃ (‘ī’ de “itthī” se acorta (§84); ‘aṃ’ se convierte en ‘ṃ’ (§82)).
¿Cuál es la finalidad de decir “llamada ‘pa’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘pa’, como en:] daṇḍinaṃ, bhoginaṃ.
¿Cuál es la finalidad de decir ‘aṃ’? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘aṃ’, como en:] itthīhi.
Tasmā jhato katarassā aṃvacanassa naṃ hoti.
Daṇḍinaṃ, bhoginaṃ.
Jhato ti kimatthaṃ? Vessabhuṃ.
Katarassā ti kimatthaṃ? Kucchiṃ.
- Daṇḍinaṃ = daṇḍī + aṃ (‘ī’ recibe el nombre ‘jha’ (§58); ‘ī’ se acorta (§84); ‘aṃ’ se sustituye por ‘naṃ’ (§224)).
- Bhoginaṃ = bhogī + aṃ (‘ī’ recibe el nombre ‘jha’ (§58); ‘ī’ se acorta (§84); ‘aṃ’ se sustituye por ‘naṃ’ (§224)).
¿Cuál es la finalidad de decir “tras ‘jha’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘jha’, como en:] Vessabhuṃ.
¿Cuál es la finalidad de decir “que ha sido acortada”? [Este sutta no se aplica cuando no ha sido acortada, como en:] Kucchiṃ.
Sabbesaṃ yonaṃ jhato katarassā no hoti.
Daṇḍino bhogino; he daṇḍino, he bhogino.
Katarassā ti kimatthaṃ? Aggayo, munayo, isayo.
Jhato ti kimatthaṃ? Sayambhuno.
Yonan ti kimatthaṃ? Daṇḍinā, bhoginā.
- Daṇḍino = daṇḍī + yo (‘ī’ recibe el nombre ‘jha’ (§58); ‘ī’ se acorta (§84); ‘yo’ se sustituye por ‘no’ (§225)).
- Bhogino = bhogī + yo (‘ī’ recibe el nombre ‘jha’ (§58); ‘ī’ se acorta (§84); ‘yo’ se sustituye por ‘no’ (§225)).
- He daṇḍino, he bhogino: [vocativos, con la misma secuencia].
¿Cuál es la finalidad de decir “que ha sido acortada”? [Este sutta no se aplica cuando no ha sido acortada, como en:] aggayo, munayo, isayo.
¿Cuál es la finalidad de decir “tras ‘jha’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘jha’, como en:] Sayambhuno.
¿Cuál es la finalidad de decir “de ‘yo’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘yo’, como en:] daṇḍinā, bhoginā.
Tasmā jhato katarassā smiṃvacanassa ni-ādeso hoti.
Daṇḍini, bhogini.
Katarassā ti kimatthaṃ? Byādhimhi.
- Daṇḍini = daṇḍī + smiṃ (‘ī’ recibe el nombre ‘jha’ (§58); ‘ī’ se acorta (§84); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘ni’ (§226)).
- Bhogini = bhogī + smiṃ (‘ī’ recibe el nombre ‘jha’ (§58); ‘ī’ se acorta (§84); ‘smiṃ’ se sustituye por ‘ni’ (§226)).
¿Cuál es la finalidad de decir “que ha sido acortada”? [Este sutta no se aplica cuando no ha sido acortada, como en:] Byādhimhi.
Kim icc etassa ko ca hoti vapaccaye pare.
Kva gato ’si tvaṃ Devānaṃpiyatissa.
Caggahaṇena avapaccaye pare pi ko ca hoti. Ko taṃ ninditum arahati (Khu. i, 47)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 47; kathaṃ bodhayituṃ dhammaṃ.54Bodhesi tvaṃ (Sī).
Ve ti kimatthaṃ? Kuto āgato ’si tvaṃ.
- Kva gato ’si tvaṃ Devānaṃpiyatissa (¿adónde has ido, Devānaṃpiyatissa?):
Al tomar “ca”, también cuando siguen otros sufijos que no son ‘va’, hay “ka”.
- Ko taṃ ninditum arahati (¿quién merece censurarlo?); kathaṃ bodhayituṃ dhammaṃ (¿cómo dar a conocer el Dhamma?):
¿Cuál es la finalidad de decir ‘va’? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘va’, como en:] Kuto āgato ’si tvaṃ (¿de dónde has venido?).
Kim icc etassa ku hoti hiṃ haṃ icc etesu ca.
Kuhiṃ gacchasi, kuhaṃ gacchasi.
Caggahaṇena hiñcanaṃ-dācanaṃpaccayesu paresu aññatthāpi ku hoti. Kuhiñcanaṃ, kudācanaṃ.
- Kuhiṃ gacchasi, kuhaṃ gacchasi (¿adónde vas?):
Al tomar “ca”, cuando siguen los sufijos ‘hiñcanaṃ’ y ‘dācanaṃ’, también en otros lugares hay “ku”.
Kim icc etassa ko hoti sesesu vibhattipaccayesu paresu.
Ko pakāro, kathaṃ, kaṃ pakāraṃ, kathaṃ.
Caggahaṇam anukaḍḍhanatthaṃ.
- Ko pakāro (¿qué manera?), kathaṃ (cómo); kaṃ pakāraṃ (a qué manera), kathaṃ (cómo):
El tomar “ca” es para el arrastre.55Es para el arrastre de “ka”.
Kim icc etassa ku hoti tra to tha icc etesu ca.
Kutra, kuto, kuttha.
Caggahaṇam anukaḍḍhanatthaṃ.
Sabbassa etasaddassa akāro hoti vā to tha icc etesu.
Ato, attha; etto, ettha.
Sabbassa etasaddassa akāro hoti niccaṃ tra-paccaye pare.
Atra.
- Atra = eta + tra (“eta” se sustituye por ‘a’ (§232)).
Sabbassa etasaddassa ekāro hoti vā to tha icc etesu.
Etto, ato; ettha, attha.
Imasaddassa sabbass’ eva ikāro hoti thaṃ dāni ha to dha icc etesu.
Itthaṃ, idāni, iha, ito, idha.58Ito paraṃ “cassaddaggahaṇam avadhāraṇatthan” ti pāṭo sīhaḷapotthake dissati. Padarūpasiddhiṭīkāyaṃ pana “caggahaṇaṃ sabbaggahaṇ’ ānukaḍḍhanatthan” ti vuttaṃ. (Con respecto a esto, en el libro cingalés aparece la lectura “el tomar la palabra ‘ca’ es para restringir”. Pero en la ṭīkā del Padarūpasiddhi se dice “el tomar ‘ca’ es para el arrastre del tomar ‘sabba’”.)
Imasaddassa sabbass’ eva akāro hoti dhunāmhi paccaye pare.
Adhunā.
Caggahaṇam avadhāraṇatthaṃ.
- Adhunā = ima + dhunā (“ima” se sustituye por ‘a’ (§235)).
El tomar “ca” es para restringir [el alcance de este sutta].
Sabbass’ eva imasaddassa etādeso hoti rahimhi paccaye pare.
Etarahi.
- Etarahi = ima + rahi (“ima” se sustituye por “eta” (§236)).
Itthiyaṃ vattamānāya akārato āpaccayo hoti.
Sabbā, yā, sā, kā, katarā.
- Sabbā = sabba + si (se inserta ‘ā’ tras “sabba” (§237); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Yā = ya + si (se inserta ‘ā’ tras “ya” (§237); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Sā = ta + si (‘t’ de “ta” se convierte en ‘s’ (§174); se inserta ‘ā’ tras “sa” (§237); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Kā = ka + si (se inserta ‘ā’ tras “ka” (§237); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Katarā = katara + si (se inserta ‘ā’ tras “katara” (§237); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
Nadādito vā anadādito vā itthiyaṃ vattamānāya ī-paccayo hoti.
Nadī, mahī, kumārī, taruṇī, sakhī, itthī.59Ito paraṃ “hatthī” ti udāharaṇaṃ katthaci dissati, taṃ na yuttaṃ itthiyaṃ “hatthinī” ti padass’ eva diṭṭhattā. (Con respecto a esto, en algunos lugares aparece el ejemplo “hatthī”; no es apropiado, porque en el femenino sólo se encuentra la palabra “hatthinī”.)
- Nadī = nada + si (se inserta ‘ī’ tras “nada” (§238); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Mahī = maha + si (se inserta ‘ī’ tras “maha” (§238); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Kumārī = kumāra + si (se inserta ‘ī’ tras “kumāra” (§238); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Taruṇī = taruṇa + si (se inserta ‘ī’ tras “taruṇa” (§238); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Sakhī = sakha + si (se inserta ‘ī’ tras “sakha” (§238); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Itthī = itthi + si (se inserta ‘ī’ tras “itthi” (§238); ‘si’ se elide (§220); ‘i’ se elide (§83)).
Ṇava ṇika ṇeyya ṇa ntu icc etehi61Ṇavaṇikaṇeyyaṇantupaccayantehi (Rū). itthiyaṃ vattamānehi ī-paccayo hoti.
Māṇavī, paṇḍavī, nāvikī, venateyyī, kunteyyī, gotamī, guṇavatī, sāmāvatī.
- Māṇavī = māṇava + si (se inserta ‘ī’ tras “māṇava” (§239); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Paṇḍavī = paṇḍava + si (se inserta ‘ī’ tras “paṇḍava” (§239); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Nāvikī = nāvika + si (se inserta ‘ī’ tras “nāvika” (§239); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Venateyyī = venateyya + si (se inserta ‘ī’ tras “venateyya” (§239); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Kunteyyī = kunteyya + si (se inserta ‘ī’ tras “kunteyya” (§239); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Gotamī = gotama + si (se inserta ‘ī’ tras “gotama” (§239); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Guṇavatī = guṇavantu + si (se inserta ‘ī’ tras “guṇavantu” (§239); ‘ntu’ se sustituye por ‘ta’ (§241); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Sāmāvatī = sāmāvantu + si (se inserta ‘ī’ tras “sāmāvantu” (§239); ‘ntu’ se sustituye por ‘ta’ (§241); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
Pati-bhikkhu-rāj’-īkārantehi itthiyaṃ vattamānehi inī-paccayo hoti.
Gahapatānī, bhikkhunī, rājinī, hatthinī, daṇḍinī, medhāvinī, tapassinī.
- Gahapatānī = gahapati + si (se inserta ‘inī’ tras “gahapati” (§240); ‘i’ de “pati” se sustituye por ‘a’ (§91); ‘i’ de ‘inī’ se elide (§13); ‘a’ se alarga (§16); ‘si’ se elide (§220)).
- Bhikkhunī = bhikkhu + si (se inserta ‘inī’ tras “bhikkhu” (§240); ‘i’ de ‘inī’ se elide (§13); ‘si’ se elide (§220)).
- Rājinī = rāja + si (se inserta ‘inī’ tras “rāja” (§240); ‘a’ se elide (§83); ‘si’ se elide (§220)).
- Hatthinī = hatthī + si (se inserta ‘inī’ tras “hatthī” (§240); ‘ī’ se elide (§83); ‘si’ se elide (§220)).
- Daṇḍinī = daṇḍī + si (se inserta ‘inī’ tras “daṇḍī” (§240); ‘ī’ se elide (§83); ‘si’ se elide (§220)).
- Medhāvinī = medhāvī + si (se inserta ‘inī’ tras “medhāvī” (§240); ‘ī’ se elide (§83); ‘si’ se elide (§220)).
- Tapassinī = tapassī + si (se inserta ‘inī’ tras “tapassī” (§240); ‘ī’ se elide (§83); ‘si’ se elide (§220)).
Sabbass’ eva ntupaccayassa takāro62To ādeso (K). hoti vā īkāre pare.
Guṇavatī, guṇavantī; kulavatī, kulavantī; satimatī, satimantī; mahatī, mahantī; gottamatī, gottamantī.
- Guṇavatī = guṇavantu + si (se inserta ‘ī’ tras “guṇavantu” (§239); ‘ntu’ se sustituye por ‘ta’ (§241); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Guṇavantī = guṇavantu + si (se inserta ‘ī’ tras “guṇavantu” (§239); ‘u’ se elide (§83); ‘si’ se elide (§220)).
- Kulavatī = kulavantu + si (se inserta ‘ī’ tras “kulavantu” (§239); ‘ntu’ se sustituye por ‘ta’ (§241); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Kulavantī = kulavantu + si (se inserta ‘ī’ tras “kulavantu” (§239); ‘u’ se elide (§83); ‘si’ se elide (§220)).
- Satimatī = satimantu + si (se inserta ‘ī’ tras “satimantu” (§239); ‘ntu’ se sustituye por ‘ta’ (§241); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Satimantī = satimantu + si (se inserta ‘ī’ tras “satimantu” (§239); ‘u’ se elide (§83); ‘si’ se elide (§220)).
- Mahatī = mahantu + si (se inserta ‘ī’ tras “mahantu” (§239); ‘ntu’ se sustituye por ‘ta’ (§241); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Mahantī = mahantu + si (se inserta ‘ī’ tras “mahantu” (§239); ‘u’ se elide (§83); ‘si’ se elide (§220)).
- Gottamatī = gottamantu + si (se inserta ‘ī’ tras “gottamantu” (§239); ‘ntu’ se sustituye por ‘ta’ (§241); ‘si’ se elide (§220); ‘a’ se elide (§83)).
- Gottamantī = gottamantu + si (se inserta ‘ī’ tras “gottamantu” (§239); ‘u’ se elide (§83); ‘si’ se elide (§220)).
Sabbass’ eva bhavantasaddassa bhotādeso hoti īkāre itthigate63Itthiyaṃ kate (Sī). pare.
Bhoti ayye (Vin. ii, 280)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 280, bhoti kaññe, bhoti Kharādiye (Khu. v, 4)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 4.
Sabbass’ eva bhavantasaddassa bho-ādeso hoti ge pare.
Bho purisa, bho aggi, bho rāja, bho sattha, bho daṇḍi, bho sayambhu.
Ge ti kimatthaṃ? Bhavatā, bhavaṃ.64Bhavato (Sī).
Tuggahaṇena aññasmim pi vacane sabbassa bhavantasaddassa bhonta bhante bhonto bhadde bhotā bhoto icc ete ādesā honti. Bhonta, bhante, bhonto, bhadde, bhotā, bhoto.
- Bho purisa, bho aggi, bho rāja, bho sattha, bho daṇḍi, bho sayambhu:
¿Cuál es la finalidad de decir “cuando sigue ‘ga’”? [Este sutta no se aplica cuando no sigue ‘ga’, como en:] bhavatā, bhavaṃ.
Al tomar “tu”, también cuando siguen otras inflexiones, toda la palabra “bhavanta” se sustituye por “bhonta”, “bhante”, “bhonto”, “bhadde”, “bhotā” y “bhoto”. Bhonta, bhante, bhonto, bhadde, bhotā, bhoto.
Akāro ca pitādīnam anto ca āttam āpajjate ge pare.
Bho purisā, bho rājā, bho pitā, bho mātā, bho satthā.
- Purisā = purisa + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘a’ se convierte en ‘ā’ (§244); ‘si’ se elide (§220)).
- Rājā = rāja + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘a’ se convierte en ‘ā’ (§244); ‘si’ se elide (§220)).
- Pitā = pitu + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘u’ de “pitu” se convierte en ‘ā’ (§244); ‘si’ se elide (§220)).
- Mātā = mātu + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘u’ de “mātu” se convierte en ‘ā’ (§244); ‘si’ se elide (§220)).
- Satthā = satthu + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘u’ de “satthu” se convierte en ‘ā’ (§244); ‘si’ se elide (§220)).
Jha la pa icc ete rassam āpajjante ge pare.
Bho daṇḍi, bho sayambhu, bhoti itthi, bhoti vadhu.
- Daṇḍi = daṇḍī + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘ī’ recibe el nombre ‘jha’ (§58); ‘ī’ se acorta (§245); ‘si’ se elide (§220)).
- Sayambhu = sayambhū + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘ū’ recibe el nombre ‘la’ (§58); ‘ū’ se acorta (§245); ‘si’ se elide (§220)).
- Itthi = itthī + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘ī’ recibe el nombre ‘pa’ (§59); ‘ī’ se acorta (§245); ‘si’ se elide (§220)).
- Vadhu = vadhū + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘ū’ recibe el nombre ‘pa’ (§59); ‘ū’ se acorta (§245); ‘si’ se elide (§220)).
Ākāro rassam āpajjate vā ge pare.
Bho rāja, bho rājā; bho atta, bho attā; bho sakha, bho sakhā; bho sattha, bho satthā.
- Rāja = rāja + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘a’ se convierte en ‘ā’ (§244); ‘ā’ se acorta (§246); ‘si’ se elide (§220)).
- Rājā = rāja + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘a’ se convierte en ‘ā’ (§244); ‘si’ se elide (§220)).
- Atta = atta + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘a’ se convierte en ‘ā’ (§244); ‘ā’ se acorta (§246); ‘si’ se elide (§220)).
- Attā = atta + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘a’ se convierte en ‘ā’ (§244); ‘si’ se elide (§220)).
- Sakha = sakha + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘a’ se convierte en ‘ā’ (§244); ‘ā’ se acorta (§246); ‘si’ se elide (§220)).
- Sakhā = sakha + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘a’ se convierte en ‘ā’ (§244); ‘si’ se elide (§220)).
- Sattha = satthu + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘u’ de “satthu” se convierte en ‘ā’ (§244); ‘ā’ se acorta (§246); ‘si’ se elide (§220)).
- Satthā = satthu + si (‘si’ recibe el nombre ‘ga’ (§57); ‘u’ de “satthu” se convierte en ‘ā’ (§244); ‘si’ se elide (§220)).
To ādi yesaṃ paccayānaṃ, te honti tvādayo. Te paccayā tvādayo vibhattisaññā ’va daṭṭhabbā.
Sabbato, yato, tato, kuto, ato, ito, sabbadā, yadā, tadā, kadā, idha, idāni.
- Sabbato = sabba + to.
- Yato = ya + to.
- Tato = ta + to.
- Kuto = kiṃ + to (“kiṃ” se sustituye por “ku” (§230)).
- Ato = eta + to (“eta” se sustituye por ‘a’ (§231)).
- Ito = ima + to (“ima” se sustituye por ‘i’ (§234)).
- Sabbadā = sabba + dā.
- Yadā = ya + dā.
- Tadā = ta + dā.
- Kadā = kiṃ + dā (“kiṃ” se sustituye por “ka” (“ca” en §227)).
- Idha = ima + dha (“ima” se sustituye por ‘i’ (§234)).
- Idāni = ima + dāni (“ima” se sustituye por ‘i’ (§234)).65Nota: Conforme a este sutta, estos sufijos se deben considerar inflexiones.
Kvaci topaccayo hoti pañcamyatthe.
Sabbato, yato, tato, kuto, ato, ito.
Kvacī ti kimatthaṃ? Sabbasmā, imasmā.
- Sabbato = sabba + to (‘to’ se usa con el significado de la quinta inflexión (§248)).
- Yato = ya + to (‘to’ se usa con el significado de la quinta inflexión (§248)).
- Tato = ta + to (‘to’ se usa con el significado de la quinta inflexión (§248)).
- Kuto = kiṃ + to (‘to’ se usa con el significado de la quinta inflexión (§248); “kiṃ” se sustituye por “ku” (§230)).
- Ato = eta + to (‘to’ se usa con el significado de la quinta inflexión (§248); “eta” se sustituye por ‘a’ (§231)).
- Ito = ima + to (‘to’ se usa con el significado de la quinta inflexión (§248); “ima” se sustituye por ‘i’ (§234)).
¿Cuál es la finalidad de decir “a veces”? [Para permitir excepciones a este sutta, como en:] sabbasmā, imasmā.
Tra tha icc ete paccayā honti sattamyatthe sabbanāmehi.
Sabbatra, sabbattha; yatra, yattha; tatra, tattha.
- Sabbatra = sabba + tra (‘tra’ se usa con el significado de la séptima inflexión (§249)).
- Sabbattha = sabba + tha (‘tha’ se usa con el significado de la séptima inflexión (§249); ‘t’ se duplica (§28)).
- Yatra = ya + tra (‘tra’ se usa con el significado de la séptima inflexión (§249)).
- Yattha = ya + tha (‘tha’ se usa con el significado de la séptima inflexión (§249); ‘t’ se duplica (§28)).
- Tatra = ta + tra (‘tra’ se usa con el significado de la séptima inflexión (§249)).
- Tattha = ta + tha (‘tha’ se usa con el significado de la séptima inflexión (§249); ‘t’ se duplica (§28)).
Sabba icc etasmā dhi-paccayo hoti kvaci sattamyatthe.
Sabbadhi, sabbasmiṃ.
- Sabbadhi = sabba + dhi (‘dhi’ se usa con el significado de la séptima inflexión (§250)).
- Sabbasmiṃ = sabba + smiṃ (forma con la inflexión regular, permitida por “a veces”).
Kim icc etasmā va-paccayo hoti sattamyatthe.
Kva gato ’si tvaṃ devānaṃ piyatissa.
Kim icc etasmā hiṃ haṃ hiñcanaṃ icc ete paccayā honti sattamyatthe.
Kuhiṃ, kuhaṃ, kuhiñcanaṃ.
- Kuhiṃ = kiṃ + hiṃ (‘hiṃ’ se usa con el significado de la séptima inflexión (§252); “kiṃ” se sustituye por “ku” (§228)).
- Kuhaṃ = kiṃ + haṃ (‘haṃ’ se usa con el significado de la séptima inflexión (§252); “kiṃ” se sustituye por “ku” (§228)).
- Kuhiñcanaṃ = kiṃ + hiñcanaṃ (‘hiñcanaṃ’ se usa con el significado de la séptima inflexión (§252); “kiṃ” se sustituye por “ku” (“ca” en §228)).
Tamhā ca hiṃ haṃ icc ete paccayā honti sattamyatthe.
Tahiṃ, tahaṃ.
Caggahaṇaṃ hiñcanaggahaṇa-nivattanatthaṃ.
Imasmā ha dha icc ete paccayā honti sattamyatthe.
Iha, idha.
Caggahaṇam avadhāraṇatthaṃ.
- Iha = ima + ha (‘ha’ se usa con el significado de la séptima inflexión (§254); “ima” se sustituye por ‘i’ (§234)).
- Idha = ima + dha (‘dha’ se usa con el significado de la séptima inflexión (§254); “ima” se sustituye por ‘i’ (§234)).
El tomar “ca” es para restringir [el alcance de este sutta con respecto a otras voces excepto “ima”].
Tasmā yato hiṃ-paccayo hoti sattamyatthe.
Yahiṃ.
- Yahiṃ = ya + hiṃ (‘hiṃ’ se usa con el significado de la séptima inflexión (§255)).
“Kāle” icc etaṃ adhikāratthaṃ veditabbaṃ.
Kiṃ sabba añña eka ya ku icc etehi dā dācanaṃ icc ete paccayā honti kāle sattamyatthe.
Kadā, sabbadā, aññadā, ekadā, yadā, kudācanaṃ.
- Kadā = kiṃ + dā (‘dā’ se usa con el significado de la séptima inflexión para indicar tiempo (§257); “kiṃ” se sustituye por “ka” (§227)).
- Sabbadā = sabba + dā (‘dā’ se usa con el significado de la séptima inflexión para indicar tiempo (§257)).
- Aññadā = añña + dā (‘dā’ se usa con el significado de la séptima inflexión para indicar tiempo (§257)).
- Ekadā = eka + dā (‘dā’ se usa con el significado de la séptima inflexión para indicar tiempo (§257)).
- Yadā = ya + dā (‘dā’ se usa con el significado de la séptima inflexión para indicar tiempo (§257)).
- Kudācanaṃ = kiṃ + dācanaṃ (‘dācanaṃ’ se usa con el significado de la séptima inflexión para indicar tiempo (§257); “kiṃ” se sustituye por “ku” (“ca” en §228)).
Ta icc etasmā dāni dā icc ete paccayā honti kāle sattamyatthe.
Tadāni, tadā. Caggahaṇam anukaḍḍhanatthaṃ.
Imasmā rahi dhunā dāni icc ete paccayā honti kāle sattamyatthe.
Etarahi, adhunā, idāni.
Caggahaṇam anukaḍḍhanatthaṃ.
- Etarahi = ima + rahi (‘rahi’ se usa con el significado de la séptima inflexión para indicar tiempo (§259); “ima” se sustituye por “eta” (§236)).
- Adhunā = ima + dhunā (‘dhunā’ se usa con el significado de la séptima inflexión para indicar tiempo (§259); “ima” se sustituye por ‘a’ (§235)).
- Idāni = ima + dāni (‘dāni’ se usa con el significado de la séptima inflexión para indicar tiempo (§259); “ima” se sustituye por ‘i’ (§234)).
El tomar “ca” es para el arrastre de ‘dāni’.
Sabba icc etassa sakārādeso hoti vā dāmhi paccaye pare.
Sadā, sabbadā.
Avaṇṇo ye paccaye pare lopam āpajjate.
Bāhussaccaṃ (Khu. i, 4)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 4; paṇḍiccaṃ (Abhi. iii, 128)Abhidhamma-piṭaka · tomo iii, página 128; vepullaṃ (Abhi. iii, 128)Abhidhamma-piṭaka · tomo iii, página 128; kāruññaṃ; kosallaṃ (Abhi. iii, 128)Abhidhamma-piṭaka · tomo iii, página 128; sāmaññaṃ (Khu. vi, 177)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 177; sohajjaṃ.
Sabbass’ eva vuḍḍhasaddassa jo-ādeso hoti iya iṭṭha icc etesu paccayesu.
Jeyyo, jeṭṭho (D. ii, 13)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 13.
Sabbass’ eva pasatthasaddassa so-ādeso hoti, jādeso ca iya iṭṭha icc etesu paccayesu.
Seyyo (A. i, 130)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 130, seṭṭho (D. ii, 13)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 13, jeyyo, jeṭṭho (D. ii, 13)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 13.
Sabbassa antikasaddassa nedādeso hoti iya iṭṭha icc etesu paccayesu.
Nediyo, nediṭṭho.
Sabbassa bāḷhasaddassa sādhādeso hoti iya iṭṭha icc etesu paccayesu.
Sādhiyo, sādhiṭṭho.
Sabbassa appasaddassa kaṇādeso hoti iya iṭṭha icc etesu paccayesu.
Kaṇiyo, kaṇiṭṭho.
Sabbassa yuvasaddassa kaṇādeso hoti iya iṭṭha icc etesu paccayesu.
Kaniyo, kaniṭṭho.
Caggahaṇam anukaḍḍhanatthaṃ.
Vantu mantu vī icc etesaṃ paccayānaṃ lopo hoti iya iṭṭha icc etesu paccayesu.
Guṇiyo, guṇiṭṭho, satiyo, satiṭṭho, medhiyo, medhiṭṭho.
- Guṇiyo = guṇavantu + iya + si (“vantu” se elide (§268); ‘a’ se elide (§83); ‘si’ se sustituye por ‘o’ (§104)).
- Guṇiṭṭho = guṇavantu + iṭṭha + si (“vantu” se elide (§268); ‘a’ se elide (§83); ‘si’ se sustituye por ‘o’ (§104)).
- Satiyo = satimantu + iya + si (“mantu” se elide (§268); ‘i’ se elide (§83); ‘si’ se sustituye por ‘o’ (§104)).
- Satiṭṭho = satimantu + iṭṭha + si (“mantu” se elide (§268); ‘i’ se elide (§83); ‘si’ se sustituye por ‘o’ (§104)).
- Medhiyo = medhāvī + iya + si (“vī” se elide (§268); ‘ā’ se elide (§83); ‘si’ se sustituye por ‘o’ (§104)).
- Medhiṭṭho = medhāvī + iṭṭha + si (“vī” se elide (§268); ‘ā’ se elide (§83); ‘si’ se sustituye por ‘o’ (§104)).74Nota: Los ejemplos aquí son de los sufijos taddhita ‘iya’ e ‘iṭṭha’.
Yakāravantānaṃ ta-la-ṇa-dakārānaṃ byañjanāni ca-la-ña-ja-kārattam āpajjante yathāsaṅkhyaṃ.
Bāhussaccaṃ; paṇḍiccaṃ (Abhi. iii, 128)Abhidhamma-piṭaka · tomo iii, página 128; vepullaṃ (Abhi. iii, 128)Abhidhamma-piṭaka · tomo iii, página 128; kāruññaṃ (Khu. vi, 177)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 177; kosallaṃ (Abhi. iii, 128)Abhidhamma-piṭaka · tomo iii, página 128; nepuññaṃ (Abhi. iii, 128)Abhidhamma-piṭaka · tomo iii, página 128; sāmaññaṃ (S. iii, 20)Saṃyutta-nikāya · tomo iii, página 20; sohajjaṃ.
Yavatam ti kimatthaṃ? Tiṇadalaṃ.
Ta-la-ṇa-da-kārānam iti kimatthaṃ? Ālasyaṃ (Abhi. iii, 364)Abhidhamma-piṭaka · tomo iii, página 364; ārogyaṃ (Khu. i, 395)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 395.
Byañjanāni iti kimatthaṃ? Maccunā.
Kāraggahaṇaṃ kimatthaṃ? Yakārassa makārādesañāpanatthaṃ. Opammaṃ (M. ii, 42)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 42.
- Bāhussaccaṃ = bahussuta + ṇya (‘a’ se convierte en ‘ā’ (§400); la última ‘a’ se elide (§261); ‘t’ junto con ‘y’ se convierte en ‘c’ (§269); ‘c’ se duplica (§28); ‘u’ se convierte en ‘a’ (§404)).
¿Cuál es la finalidad de decir “que tienen ‘ya’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay ‘ya’, como en:] Tiṇadalaṃ.
¿Cuál es la finalidad de decir “las letras ‘t’, ‘l’, ‘ṇ’ y ‘d’”? [Este sutta no se aplica cuando no hay estas letras, como en:] Ālasyaṃ, ārogyaṃ.
¿Cuál es la finalidad de decir “consonantes”?75Hay aquí dos explicaciones, una del Nyāsa y otra del Rūpasiddhi. El Nyāsa dice que tras “musa pāṇacāge” hay el sufijo ‘tyu’. Por §638 se eliden la final de la raíz, ‘sa’, y ‘u’ de ‘mu’. [Este sutta no se aplica cuando no hay consonantes, como en:] Maccunā.
¿Cuál es la finalidad de tomar ‘kāra’? Para dar a conocer la sustitución de la letra ‘ya’ por la letra ‘ma’, como en: Opammaṃ.76Nota del traductor (Ven. A. Thitzana): Estas formas son nombres abstractos formados con el sufijo taddhita ṇya, «el estado de ser X», y su derivación completa se reparte entre este capítulo y el de taddhita. Tómese paṇḍiccaṃ como modelo. (1) A la base se le añade ṇya (sutta 360 de Thitzana): paṇḍita + ṇya. (2) ‘ṇ’ del sufijo se elide (su sutta 396): paṇḍita + ya. (3) La vocal final de la base se elide ante ‘ya’ (§261 · Avaṇṇo ye lopañ ca — Y cuando sigue ‘ya’, ‘a’ y ‘ā’ se eliden.">§261): paṇḍit + ya. (4) La consonante, junto con ‘y’, se convierte en la que corresponde según este sutta —‘t’ en ‘c’, ‘l’ en ‘l’, ‘ṇ’ en ‘ñ’, ‘d’ en ‘j’—: paṇḍic°. (5) La consonante resultante se duplica (§28 · Para dvebhāvo ṭhāne (1-Sandhi-Kappa)">§28): paṇḍicca. (6) La vocal de la base recibe vuddhi (su sutta 400): ‘u’ deviene ‘o’ en kosallaṃ y sohajjaṃ; ‘i’ deviene ‘e’ en vepullaṃ y nepuññaṃ; ‘a’ se alarga en kāruññaṃ y sāmaññaṃ (en bāhussaccaṃ, en cambio, ‘u’ de “suta” deviene ‘a’; Nandisena cita §404 · Tesu vuddhi-lopāgama-vikāra-viparītādesā ca (5-Taddhita-Kappa)">§404). (7) Por último, al ser neutros, ‘si’ se sustituye por ‘aṃ’ (§219 · Si ’ṃ — ‘Si’ [deviene] ‘aṃ’.">§219) y ‘a’ final se elide (§83 · Saralopo ’mādesa-paccayādimhi saralope tu pakati — Cuando siguen ‘aṃ’, una sustitución, un sufijo, etc., [hay] elisión de la vocal; cuando hay elisión de la vocal, [la vocal restante permanece] natural.">§83): paṇḍiccaṃ. Las bases de los ocho ejemplos: bāhussuta → bāhussaccaṃ; paṇḍita → paṇḍiccaṃ; vipula → vepullaṃ; karuṇā → kāruññaṃ; kusala → kosallaṃ; nipuṇa → nepuññaṃ; samaṇa —o samāna— → sāmaññaṃ; suhada → sohajjaṃ. En opammaṃ (upamā + ṇya) ‘y’ se sustituye por ‘m’, conforme al cuarto kimatthaṃ de este sutta, con ‘u’ devenida ‘o’.
Amha tumha ntu rāja brahma atta sakha satthu pitu icc evamādīhi smāvacanaṃ nā ’va daṭṭhabbaṃ.
Mayā, tayā, guṇavatā, raññā, brahmunā, attanā, sakhinā, satthārā, pitarā, mātarā, bhātarā, dhītarā, kattārā, vattārā.
Etehī ti kimatthaṃ? Purisā.
- Mayā = amha + smā (‘smā’ se debe considerar como ‘nā’ (§270); “amha” junto con la inflexión se sustituye por “mayā” (§145)).
- Tayā = tumha + smā (‘smā’ se debe considerar como ‘nā’ (§270); “tumha” junto con la inflexión se sustituye por “tayā” (§145)).
- Guṇavatā = guṇavantu + smā (‘smā’ se debe considerar como ‘nā’ (§270); “ntu” junto con la inflexión se sustituye por ‘tā’ (§127)).
- Raññā = rāja + smā (‘smā’ se debe considerar como ‘nā’ (§270); “rāja” junto con la inflexión se sustituye por “raññā” (§137)).
- Brahmunā = brahma + smā (‘smā’ se debe considerar como ‘nā’ (§270); ‘a’ de “brahma” se convierte en ‘u’ (§198)).
- Attanā = atta + smā (‘smā’ se debe considerar como ‘nā’ (§270); véase también §214).
- Sakhinā = sakha + smā (‘smā’ se debe considerar como ‘nā’ (§270); ‘a’ de “sakha” se sustituye por ‘i’ (§194)).
- Satthārā = satthu + smā (‘smā’ se debe considerar como ‘nā’ (§270); ‘u’ de “satthu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘nā’ se sustituye por ‘ā’ (§207); ‘a’ se elide (§83)).
- Pitarā = pitu + smā (‘smā’ se debe considerar como ‘nā’ (§270); ‘u’ de “pitu” se convierte en ‘āra’ (§200); ‘nā’ se sustituye por ‘ā’ (§207); ‘ā’ de “āra” se acorta (§209); ‘a’ se elide (§83)).
- Mātarā, Bhātarā, Dhītarā: [como pitarā].
- Kattārā, Vattārā: [como satthārā].
¿Cuál es la finalidad de decir “tras estos”? [Este sutta no se aplica cuando no son estos, como en:] Purisā.