Capítulo 5 de 8
Ṇapaccayo hoti vā “tass’ āpaccam” icc etasmiṃ atthe.
Vasiṭṭhassa apaccaṃ Vāsiṭṭho (Vin. ii, 11; D. i, 225; iii, 66)Vinaya-piṭaka · Dīgha-nikāya, Vasiṭṭhassa apaccaṃ vā. Vasiṭṭhassa apaccaṃ Vāsiṭṭhī. Vasiṭṭhassa apaccaṃ Vāsiṭṭhaṃ. Evaṃ Bhāradvājo (D. i, 225; M. i, 47; A. ii, 197)Dīgha-nikāya · Majjhima-nikāya · Aṅguttara-nikāya, Bhāradvājī, Bhāradvājaṃ. Gotamo (Vin. i, 1)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 1, Gotamī (M. iii, 296; a. iii, 101)Majjhima-nikāya, Gotamaṃ (D. i, 236)Dīgha-nikāya · tomo i, página 236. Vāsudevo (JA. iv, 81)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo iv, página 81, Vāsudevī, Vāsudevaṃ. Bāladevo (JA. iv, 81)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo iv, página 81, Bāladevī, Bāladevaṃ. Vesāmitto (D. i, 97; A. ii, 197)Dīgha-nikāya · Aṅguttara-nikāya, Vesamittī, Vesāmittaṃ.
- Vasiṭṭhassa apaccaṃ (descendiente de Vasiṭṭha): Vāsiṭṭho, Vāsiṭṭhī, Vāsiṭṭhaṃ.
Así:
- Bharadvājassa apaccaṃ (descendiente de Bharadvāja): Bhāradvājo, Bhāradvājī, Bhāradvājaṃ.
- Gotamassa apaccaṃ (descendiente de Gotama): Gotamo, Gotamī, Gotamaṃ.
- Vasudevassa apaccaṃ (descendiente de Vasudeva): Vāsudevo, Vāsudevī, Vāsudevaṃ.
- Baladevassa apaccaṃ (descendiente de Baladeva): Bāladevo, Bāladevī, Bāladevaṃ.
- Visāmittassa apaccaṃ (descendiente de Visāmitta): Vesāmitto, Vesamittī, Vesāmittaṃ.
Tasmā Vacchādito gottagaṇato ṇāyana-ṇānapaccayā honti vā “tass’ āpaccam” icc etasmiṃ atthe.
Vacchassa apaccaṃ Vacchāyano (M. i, 232)Majjhima-nikāya · tomo i, página 232, Vacchāno, Vacchassa apaccaṃ vā, Vacchassa apaccaṃ Vacchāyanī, Vacchānī, Vacchassa apaccaṃ Vacchāyanaṃ, Vacchānaṃ. Sakaṭassa apaccaṃ Sākaṭāyano, Sākaṭāno, Sakaṭassa apaccaṃ vā, Sākaṭāyanī, Sākaṭānī, Sākaṭāyanaṃ, Sākaṭānaṃ. Evaṃ Kaṇhāyano (D. i, 87, 89)Dīgha-nikāya, Kaṇhāno, Kaṇhassa apaccaṃ vā, Kaṇhāyanī, Kaṇhānī, Kaṇhāyanaṃ, Kaṇhānaṃ. Aggivessāyano (M. i, 301, 302)Majjhima-nikāya, Aggivessāno (M. i, 301, 302)Majjhima-nikāya, Aggivessāyanī, Aggivessānī, Aggivessāyanaṃ, Aggivessānaṃ. Gacchāyano, Gacchāno, Gacchāyanī, Gacchānī, Gacchāyanaṃ, Gacchānaṃ. Kappāyano, Kappāno, Kappāyanī, Kappānī, Kappāyanaṃ, Kappānaṃ. Moggallāyano (V. ii, 11; M. i, 279, 318), Moggallāno (V. ii, 11; M. i, 279, 318), Moggallāyanī, Moggallānī, Moggallāyanaṃ, Moggallānaṃ. Muñcāyano, Muñcāno, Muñcāyanī, Muñcānī, Muñcāyanaṃ, Muñcānaṃ. Saṃghāyano, Saṃghāno, Saṃghāyanī, Saṃghānī, Saṃghāyanaṃ, Saṃghānaṃ. Lomāyano, Lomāno, Lomāyanī, Lomānī, Lomāyanaṃ, Lomānaṃ. Sākamāyano, Sākamāno, Sākamāyanī, Sākamānī, Sākamāyanaṃ, Sākamānaṃ. Nārāyano, Nārāno, Nārāyanī, Nārānī, Nārāyanaṃ, Nārānaṃ. Corāyano, Corāno, Corāyanī, Corānī, Corāyanaṃ, Corānaṃ. Āvasālāyano, Āvasālāno, Āvasālāyanī, Āvasālānī, Āvasālāyanaṃ, Āvasālānaṃ. Dvepāyano, Dvepāno, Dvepāyanī, Dvepānī, Dvepāyanaṃ, Dvepānaṃ. Kuñcāyano, Kuñcāno, Kuñcāyanī, Kuñcānī, Kuñcāyanaṃ, Kuñcānaṃ. Kaccāyano (D. i, 52; M. i, 157; S. i, 68)Dīgha-nikāya · Majjhima-nikāya · Saṃyutta-nikāya, Kaccāno (D. i, 52; M. i, 157; S. i, 68)Dīgha-nikāya · Majjhima-nikāya · Saṃyutta-nikāya, Kaccāyanī (JA. iii, 404)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo iii, página 404, Kaccānī (JA. iii, 404)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo iii, página 404, Kaccāyanaṃ, Kaccānaṃ.
- Vacchassa apaccaṃ (descendiente de Vaccha): Vacchāyano, Vacchāno; Vacchāyanī, Vacchānī; Vacchāyanaṃ, Vacchānaṃ.
- Sakaṭassa apaccaṃ (descendiente de Sakaṭa): Sākaṭāyano, Sākaṭāno; Sākaṭāyanī, Sākaṭānī; Sākaṭāyanaṃ, Sākaṭānaṃ.
Así, [con las mismas seis formas cada uno]:
- Kaṇhassa apaccaṃ (descendiente de Kaṇha): Kaṇhāyano, Kaṇhāno, Kaṇhāyanī, Kaṇhānī, Kaṇhāyanaṃ, Kaṇhānaṃ.
- Aggivessassa apaccaṃ (descendiente de Aggivessa): Aggivessāyano, Aggivessāno, Aggivessāyanī, Aggivessānī, Aggivessāyanaṃ, Aggivessānaṃ.
- Gacchassa apaccaṃ (descendiente de Gaccha): Gacchāyano, Gacchāno, Gacchāyanī, Gacchānī, Gacchāyanaṃ, Gacchānaṃ.
- Kappassa apaccaṃ (descendiente de Kappa): Kappāyano, Kappāno, Kappāyanī, Kappānī, Kappāyanaṃ, Kappānaṃ.
- Moggallassa apaccaṃ (descendiente de Moggalla): Moggallāyano, Moggallāno, Moggallāyanī, Moggallānī, Moggallāyanaṃ, Moggallānaṃ.
- Muñcassa apaccaṃ (descendiente de Muñca): Muñcāyano, Muñcāno, Muñcāyanī, Muñcānī, Muñcāyanaṃ, Muñcānaṃ.
- Saṃghassa apaccaṃ (descendiente de Saṃgha): Saṃghāyano, Saṃghāno, Saṃghāyanī, Saṃghānī, Saṃghāyanaṃ, Saṃghānaṃ.
- Lomassa apaccaṃ (descendiente de Loma): Lomāyano, Lomāno, Lomāyanī, Lomānī, Lomāyanaṃ, Lomānaṃ.
- Sākamassa apaccaṃ (descendiente de Sākama): Sākamāyano, Sākamāno, Sākamāyanī, Sākamānī, Sākamāyanaṃ, Sākamānaṃ.
- Narassa apaccaṃ (descendiente de Nara): Nārāyano, Nārāno, Nārāyanī, Nārānī, Nārāyanaṃ, Nārānaṃ.
- Corassa apaccaṃ (descendiente de Cora): Corāyano, Corāno, Corāyanī, Corānī, Corāyanaṃ, Corānaṃ.
- Avasālassa apaccaṃ (descendiente de Avasāla): Āvasālāyano, Āvasālāno, Āvasālāyanī, Āvasālānī, Āvasālāyanaṃ, Āvasālānaṃ.
- Dvipassa apaccaṃ (descendiente de Dvipa): Dvepāyano, Dvepāno, Dvepāyanī, Dvepānī, Dvepāyanaṃ, Dvepānaṃ.
- Kuñcassa apaccaṃ (descendiente de Kuñca): Kuñcāyano, Kuñcāno, Kuñcāyanī, Kuñcānī, Kuñcāyanaṃ, Kuñcānaṃ.
- Kaccassa apaccaṃ (descendiente de Kacca): Kaccāyano, Kaccāno, Kaccāyanī, Kaccānī, Kaccāyanaṃ, Kaccānaṃ.
Tehi gottagaṇehi Kattikādīhi ṇeyyapaccayo hoti vā “tass’ āpaccam” icc etasmiṃ atthe.
Kattikāya apaccaṃ Kattikeyyo, Kattikāya apaccaṃ vā. Evaṃ Venateyyo (Khu. v, 204)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 204, Rohiṇeyyo (JA. iv, 84)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo iv, página 84, Gaṅgeyyo (Khu. v, 54)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 54, Kaddameyyo, Nādeyyo, Āleyyo, Āheyyo, Kāmeyyo. Suciyā apaccaṃ Soceyyo, Sāleyyo, Bāleyyo, Māleyyo, Kāleyyo.
- Kattikāya apaccaṃ (descendiente de Kattikā): Kattikeyyo.
Así:
- Vinatāya apaccaṃ (descendiente de Vinatā): Venateyyo.
- Rohiṇiyā apaccaṃ (descendiente de Rohiṇī): Rohiṇeyyo.
- Gaṅgāya apaccaṃ (descendiente de Gaṅgā): Gaṅgeyyo.
- Kaddamāya apaccaṃ (descendiente de Kaddamā): Kaddameyyo.
- Nadiyā apaccaṃ (descendiente de Nadī): Nādeyyo.
- Āliyā apaccaṃ (descendiente de Āli): Āleyyo.
- Āhiyā apaccaṃ (descendiente de Āhi): Āheyyo.
- Kamiyā apaccaṃ (descendiente de Kamī): Kāmeyyo.
- Suciyā apaccaṃ (descendiente de Suci): Soceyyo.
- Salāya apaccaṃ (descendiente de Salā): Sāleyyo.
- Balāya apaccaṃ (descendiente de Balā): Bāleyyo.
- Malāya apaccaṃ (descendiente de Malā): Māleyyo.
- Kalāya apaccaṃ (descendiente de Kalā): Kāleyyo.
Tasmā akārato ṇipaccayo hoti vā “tass’ āpaccam” icc etasmiṃ atthe.
Dakkhassa apaccaṃ Dakkhi, Dakkhassa apaccaṃ vā. Duṇassa apaccaṃ Doṇi (JA. iii, 270)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo iii, página 270, Duṇassa apaccaṃ vā. Evaṃ Vāsavi, Sakyaputti, Nāṭaputti (D. i, 45)Dīgha-nikāya · tomo i, página 45, Dāsaputti, Dāsavi, Vāruṇi, Gaṇḍi, Bāladevi, Pāvaki, Jenadatti (VinA. i, 171)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 171, Buddhi, Dhammi, Saṃghi, Kappi, Anuruddhi.
Vā ti vikappanatthena ṇikapaccayo hoti “tass’ āpaccam” icc etasmiṃ atthe. Sakyaputtassa apaccaṃ sakyaputtiko. Evaṃ nāṭaputtiko, jenadattiko.
- Dakkhassa apaccaṃ (descendiente de Dakkha): Dakkhi.
- Duṇassa apaccaṃ (descendiente de Duṇa): Doṇi.
Así:
- Vāsavassa apaccaṃ (descendiente de Vāsava): Vāsavi.
- Sakyaputtassa apaccaṃ (descendiente de Sakyaputta): Sakyaputti.
- Naṭaputtassa apaccaṃ (descendiente de Naṭaputta): Nāṭaputti.
- Dasaputtassa apaccaṃ (descendiente de Dasaputta): Dāsaputti.
- Dasavassa apaccaṃ (descendiente de Dasava): Dāsavi.
- Varuṇassa apaccaṃ (descendiente de Varuṇa): Vāruṇi.
- Gaṇḍassa apaccaṃ (descendiente de Gaṇḍa): Gaṇḍi.
- Baladevassa apaccaṃ (descendiente de Baladeva): Bāladevi.
- Pavakassa apaccaṃ (descendiente de Pavaka): Pāvaki.
- Jinadattassa apaccaṃ (descendiente de Jinadatta): Jenadatti.
- Buddhassa apaccaṃ (descendiente del Buddha): Buddhi.
- Dhammassa apaccaṃ (descendiente del Dhamma): Dhammi.
- Saṃghassa apaccaṃ (descendiente del Saṃgha): Saṃghi.
- Kappassa apaccaṃ (descendiente de Kappa): Kappi.
- Anuruddhassa apaccaṃ (descendiente de Anuruddha): Anuruddhi.
“Vā” tiene el significado de “alternativa” (vikappana); [de modo que también] hay el sufijo ‘ṇika’ en este significado: “descendiente de ese”.
- Sakyaputtassa apaccaṃ (descendiente de Sakyaputta): Sakyaputtiko.
Así:
- Naṭaputtassa apaccaṃ (descendiente de Naṭaputta): Nāṭaputtiko.
- Jinadattassa apaccaṃ (descendiente de Jinadatta): Jenadattiko.
Upaku icc evamādīhi ṇavapaccayo hoti vā “tass’ āpaccam” icc etasmiṃ atthe.
Upakussa apaccaṃ Opakavo, Upakussa apaccaṃ vā. Manuno apaccaṃ Mānavo (D. i, 82)Dīgha-nikāya · tomo i, página 82, Manuno apaccaṃ vā. Bhaggussa apaccaṃ Bhaggavo (M. ii, 242; M. iii, 281)Majjhima-nikāya, Bhaggussa apaccaṃ vā. Paṇḍussa apaccaṃ Paṇḍavo (JA. ii, 89)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo ii, página 89, Paṇḍussa apaccaṃ vā. Bahussa apaccaṃ Bāhavo, Bahussa apaccaṃ vā.
- Upakussa apaccaṃ (descendiente de Upaku): Opakavo.
- Manuno apaccaṃ (descendiente de Manu): Mānavo.
- Bhaggussa apaccaṃ (descendiente de Bhaggu): Bhaggavo.
- Paṇḍussa apaccaṃ (descendiente de Paṇḍu): Paṇḍavo.
- Bahussa apaccaṃ (descendiente de Bahu): Bāhavo.
Tasmā vidhavādito ṇerapaccayo hoti vā “tass’ āpaccam” icc etasmiṃ atthe.
Vidhavāya apaccaṃ vedhavero (Khu. vi, 327)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 327, vidhavāya apaccaṃ vā. Bandhukiyā apaccaṃ bandhukero, bandhukiyā apaccaṃ vā. Samaṇassa apaccaṃ sāmaṇero (Vin. ii, 160; iii, 116)Vinaya-piṭaka, samaṇassa apaccaṃ vā. Evaṃ sāmaṇerī (Vin. ii, 160, 458)Vinaya-piṭaka, sāmaṇeraṃ, nāḷikero, nāḷikerī, nāḷikeraṃ.
- Vidhavāya apaccaṃ (descendiente de una viuda: hijo de viuda): vedhavero.
- Bandhukiyā apaccaṃ (descendiente de una mujer licenciosa): bandhukero.
- Samaṇassa apaccaṃ (descendiente de un asceta: novicio): sāmaṇero.
Así:
- sāmaṇerī (novicia), sāmaṇeraṃ (familia de la novicia)2El neutro (sāmaṇeraṃ, nāḷikeraṃ) se refiere a “kula”, familia: la familia de la novicia, la familia del cocotero..
- nāḷikero (cocotero), nāḷikerī (cocotera), nāḷikeraṃ (familia del cocotero).
Yena vā saṃsaṭṭhaṃ, yena vā tarati, yena vā carati, yena vā vahati icc etesv atthesu ṇikapaccayo hoti vā.
Tilena saṃsaṭṭhaṃ bhojanaṃ telikaṃ, tilena saṃsaṭṭhaṃ vā. Evaṃ goḷikaṃ, ghātikaṃ.
Nāvāya taratī ti nāviko (Khu. vi, 79)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 79, nāvāya tarati vā. Evaṃ oḷumpiko.
Sakaṭena caratī ti sākaṭiko (S. i, 56)Saṃyutta-nikāya · tomo i, página 56, sakaṭena carati vā. Evaṃ pattiko (D. i, 47)Dīgha-nikāya · tomo i, página 47, daṇḍiko, dhammiko (D. i, 80; M. ii, 262; Khu. ii, 273)Dīgha-nikāya · Majjhima-nikāya · Khuddaka-nikāya, pādiko.
Sīsena vahatī ti sīsiko, sīsena vahati vā. Aṃsena vahatī ti aṃsiko, aṃsena vahati vā. Evaṃ khandhiko, aṅguliko.
Vā ti vikappanatthena aññesu pi ṇikapaccayo hoti. Rājagahe vasatī ti rājagahiko, rājagahe vasati vā. Rājagahe jāto rājagahiko, rājagahe jāto vā. Evaṃ māgadhiko (M. i, 287)Majjhima-nikāya · tomo i, página 287, sāvatthiko, kapilavatthiko, pāṭaliputtiko, vesāliko (Vin. i, 27; A. iii, 47)Vinaya-piṭaka · Aṅguttara-nikāya.
- Tilena saṃsaṭṭhaṃ bhojanaṃ: telikaṃ (comida mezclada con semillas de sésamo).
- Guḷena saṃsaṭṭhaṃ bhojanaṃ: goḷikaṃ (comida mezclada con melaza).
- Ghatena saṃsaṭṭhaṃ bhojanaṃ: ghātikaṃ (comida mezclada con mantequilla clarificada).
- Nāvāya taratī ti nāviko (cruza con el barco: navegante).
- Uḷumpena taratī ti oḷumpiko (cruza con la balsa: balsero).
- Sakaṭena caratī ti sākaṭiko (va con la carreta: carretero).
- Pattena caratī ti pattiko (va a pie: peatón).
- Daṇḍena caratī ti daṇḍiko (va con el bastón: bastonero).
- Dhammena caratī ti dhammiko (vive conforme al Dhamma: honesto).
- Padena caratī ti pādiko (va a pie: peatón).
- Sīsena vahatī ti sīsiko (transporta con la cabeza: portador).
- Aṃsena vahatī ti aṃsiko (transporta con el hombro: hombreador).
- Khandhena vahatī ti khandhiko (transporta con el hombro: hombreador).
- Aṅgulīhi vahatī ti aṅguliko (transporta con los dedos).
“Vā” tiene el significado de “alternativa” (vikappana); también en otros [significados] hay el sufijo ‘ṇika’.
- Rājagahe vasatī ti rājagahiko (vive en Rājagaha: residente de Rājagaha).
- Rājagahe jāto rājagahiko (nacido en Rājagaha).
Así:
- māgadhiko (residente de Magadha).
- sāvatthiko (residente de Sāvatthī).
- kapilavatthiko (residente de Kapilavatthu).
- pāṭaliputtiko (residente de Pāṭaliputta).
- vesāliko (residente de Vesālī).
Tam adhīte, tena katādi-atthe, tamhi sannidhānā, tattha niyutto, tam assa sippaṃ, tam assa bhaṇḍaṃ, tam assa jīvikaṃ icc etesv atthesu ca ṇikapaccayo hoti vā.
Vinayam adhīte Venayiko (Vin. i, 3)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 3, Vinayam adhīte vā. Evaṃ Suttantiko (Vin. i, 244)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 244, Ābhidhammiko (AbhA. i, 12)Abhidhamma-aṭṭhakathā · tomo i, página 12, Veyyākaraṇiko.
Kāyena kataṃ kammaṃ kāyikaṃ (Abh. ii, 255), kāyena kataṃ kammaṃ vā. Evaṃ vācasikaṃ (Abh. ii, 255), mānasikaṃ.
Sarīre sannidhānā vedanā sārīrikā (M. i, 13, 300)Majjhima-nikāya, sarīre sannidhānā vā. Evaṃ mānasikā.
Dvāre niyutto dovāriko (Khu. iii, 351)Khuddaka-nikāya · tomo iii, página 351, dvāre niyutto vā. Evaṃ bhaṇḍāgāriko (VinA. i, 310)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 310, nāgariko, nāvakammiko.
Vīṇā assa sippaṃ veṇiko, vīṇā assa sippaṃ vā. Evaṃ pāṇaviko, modiṅgiko, vaṃsiko.
Gandho assa bhaṇḍaṃ gandhiko (Khu. iii, 421)Khuddaka-nikāya · tomo iii, página 421, gandho assa bhaṇḍaṃ vā. Evaṃ teliko (Khu. iii, 421)Khuddaka-nikāya · tomo iii, página 421, goḷiko.
Urabbhaṃ hantvā jīvatī ti orabbhiko (M. ii, 6; A. i, 528; ii, 267)Majjhima-nikāya · Aṅguttara-nikāya, urabbhaṃ hantvā jīvati vā. Magaṃ hantvā jīvatī ti māgaviko (M. ii, 6; A. i, 528; ii, 267)Majjhima-nikāya · Aṅguttara-nikāya, magaṃ hantvā jīvati vā. Evaṃ sokariko (M. ii, 6; A. i, 528; ii, 267)Majjhima-nikāya · Aṅguttara-nikāya, sākuṇiko (M. ii, 6; A. i, 528; ii, 267)Majjhima-nikāya · Aṅguttara-nikāya.
Ādiggahaṇena aññatthā pi ṇikapaccayo yojetabbo. Jālena hato jāliko, jālena hato vā.
Suttena bandho suttiko, suttena bandho vā.
Cāpo assa āvudho cāpiko, cāpo assa āvudho vā. Evaṃ tomariko, muggariko, mosaliko.
Vāto assa ābādho vātiko, vāto assa ābādho vā. Evaṃ semhiko, pittiko.
Buddhe pasanno buddhiko, buddhe pasanno vā. Evaṃ dhammiko (Khu. i, 25)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 25, saṃghiko.
Buddhassa santakaṃ buddhikaṃ, buddhassa santakaṃ vā. Evaṃ dhammikaṃ, saṃghikaṃ (Vin. ii, 58, 202)Vinaya-piṭaka.
Vatthena kītaṃ bhaṇḍaṃ vatthikaṃ, vatthena kītaṃ bhaṇḍaṃ vā. Evaṃ kumbhikaṃ, phālikaṃ, kiṃkaṇikaṃ, sovaṇṇikaṃ.
Kumbho assa parimāṇaṃ kumbhikaṃ, kumbho assa parimāṇaṃ vā.
Kumbhassa rāsi kumbhikaṃ, kumbhassa rāsi vā.
Kumbhaṃ arahatī ti kumbhiko, kumbhaṃ arahati vā.
Akkhena dibbatī ti akkhiko, akkhena dibbati vā. Evaṃ sālākiko, tindukiko ambaphaliko, kapiṭṭhaphaliko, nāḷikeriko icc evamādi.
- Vinayam adhīte: Venayiko (estudia el Vinaya: especialista en el Vinaya).
- Así: Suttantaṃ adhīte: Suttantiko (estudia el Suttanta: especialista en el Suttanta), Abhidhammaṃ adhīte: Ābhidhammiko (estudia el Abhidhamma: especialista en el Abhidhamma), Byākaraṇaṃ adhīte: Veyyākaraṇiko (estudia gramática: gramático).
- Kāyena kataṃ kammaṃ: kāyikaṃ (acción hecha con el cuerpo: corporal). Así: vācāya kataṃ kammaṃ: vācasikaṃ (acción hecha con el lenguaje: verbal), manasā kataṃ kammaṃ: mānasikaṃ (acción hecha con la mente: mental).
- Sarīre sannidhānā vedanā: sārīrikā (sensación ubicada en el cuerpo: corporal). Así: manasi sannidhānā vedanā: mānasikā (mental).
- Dvāre niyutto: dovāriko (ocupado en la puerta: portero). Así: bhaṇḍāgāre niyutto: bhaṇḍāgāriko (ocupado en la tesorería: tesorero), nagare niyutto: nāgariko (ocupado en la ciudad: alcalde/ciudadano), navakamme niyutto: nāvakammiko (ocupado en obras nuevas).
- Vīṇā assa sippaṃ: veṇiko (su habilidad es el laúd: laudista). Así: paṇavo assa sippaṃ: pāṇaviko (su habilidad es el tambor: tamborilero), mudiṅgo assa sippaṃ: modiṅgiko (su habilidad es el tambor pequeño: tamborilero), vaṃso assa sippaṃ: vaṃsiko (su habilidad es la flauta: flautista).
- Gandho assa bhaṇḍaṃ: gandhiko (su mercancía es el perfume: perfumista). Así: telaṃ assa bhaṇḍaṃ: teliko (su mercancía es el aceite: vendedor de aceite), guḷo assa bhaṇḍaṃ: goḷiko (su mercancía es la melaza: vendedor de melaza).
- Urabbhaṃ hantvā jīvatī ti orabbhiko (vive de matar carneros: carnicero de ovinos).
- Magaṃ hantvā jīvatī ti māgaviko (vive de matar animales salvajes: cazador).
- Así: sūkaraṃ hantvā jīvatī ti sokariko (vive de matar cerdos: carnicero de cerdos), sakuṇaṃ hantvā jīvatī ti sākuṇiko (vive de matar aves: cazador de aves).
Al tomar ‘ādi’, el sufijo ‘ṇika’ se puede emplear también en otros significados.
- Jālena hato: jāliko (matado con red).
- Suttena bandho: suttiko (atrapado con cuerda).
- Cāpo assa āvudho: cāpiko (su arma es el arco: arquero). Así: tomaro assa āvudho: tomariko (su arma es lanza: lancero), muggaro assa āvudho: muggariko (su arma es la maza: macero), musalo assa āvudho: mosaliko (su arma es el mortero).
- Vāto assa ābādho: vātiko (su enfermedad es el aire). Así: semhaṃ assa ābādho: semhiko (su enfermedad es la flema), pittaṃ assa ābādho: pittiko (su enfermedad es la bilis).
- Buddhe pasanno: buddhiko (tiene fe en el Buddha). Así: Dhamme pasanno: dhammiko (tiene fe en el Dhamma), Saṃghe pasanno: saṃghiko (tiene fe en el Saṃgha).
- Buddhassa santakaṃ: buddhikaṃ (propiedad del Buddha). Así: Dhammassa santakaṃ: dhammikaṃ (propiedad del Dhamma), Saṃghassa santakaṃ: saṃghikaṃ (propiedad del Saṃgha).
- Vatthena kītaṃ bhaṇḍaṃ: vatthikaṃ (mercancía comprada con tela). Así: kumbhena kītaṃ bhaṇḍaṃ: kumbhikaṃ (mercancía comprada con una vasija de agua), phalena kītaṃ bhaṇḍaṃ: phālikaṃ (mercancía comprada con fruta), kiṃkaṇena kītaṃ bhaṇḍaṃ: kiṃkaṇikaṃ (mercancía comprada con una especie de campana), suvaṇṇena kītaṃ bhaṇḍaṃ: sovaṇṇikaṃ (mercancía comprada con oro).
- Kumbho assa parimāṇaṃ: kumbhikaṃ (su medida es un kumbha).
- Kumbhassa rāsi: kumbhikaṃ (pila de vasijas de agua).
- Kumbhaṃ arahatī ti kumbhiko (aquello que vale un kumbha).
- Akkhena dibbatī ti akkhiko (el que juega con dados: el jugador de dados). Así: salākena dibbatī ti sālākiko (el que juega con varillas de bambú), tindukena dibbatī ti tindukiko (el que juega con [frutos del árbol] tinduka), ambaphalena dibbatī ti ambaphaliko (el que juega con mangos), kapiṭṭhaphalena dibbatī ti kapiṭṭhaphaliko (el que juega con frutos del árbol kapiṭṭha), nāḷikerena dibbatī ti nāḷikeriko (el que juega con cocos), etcétera.
Ṇapaccayo hoti vā rāgamhā “tena rattaṃ” icc etasmiṃ atthe, “tass’ edaṃ” aññatthesu ca.
Kasāvena rattaṃ vatthaṃ kāsāvaṃ (Khu. i, 14)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 14, kasāvena rattaṃ vatthaṃ vā. Evaṃ kosumbhaṃ, hāliddaṃ (Khu. v, 106)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 106, pāṭaṅgaṃ,3Pattaṅgaṃ (Sī). rattaṅgaṃ, mañjiṭṭhaṃ (M. i, 179)Majjhima-nikāya · tomo i, página 179, kuṅkumaṃ (DAA. ii, 190).
Sūkarassa idaṃ maṃsaṃ sokaraṃ, sūkarassa idaṃ maṃsaṃ vā. Evaṃ māhiṃsaṃ (Mhvs. 25-6).
Udumbarassa avidūre pavattaṃ vimānaṃ odumbaraṃ, udumbarassa avidūre pavattaṃ vimānaṃ vā.
Vidisāya avidūre nivāso vediso (Khu. i, 432)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 432, vidisāya avidūre nivāso vā.
Mathurāya jāto māthuro (M. ii, 270)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 270, mathurāya jāto vā.
Mathurāya āgato māthuro, mathurāya āgato vā.
Kattikāya niyutto māso Kattiko (VinA. ii, 298, 308)Vinaya-aṭṭhakathā, kattikāya niyutto māso vā. Evaṃ Māgasiro (VinA. i, 163)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 163, Phusso (VinA. i, 163)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 163, Māgho, Phagguno, Citto, Vesākho, Jeṭṭho (VinA. i, 53)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 53, Āsaḷho, Sāvaṇo, Bhaddo, Assayujo (Sārattha-Ṭīkā i, 182).
Na vuddhi nīlapītādo, paccaye saṇakārake. Phakāro phussasaddassa, “siro” ti sirasaṃ vade.
Sikkhānaṃ samūho sikkho, bhikkhānaṃ samūho bhikkho. Evaṃ kāpoto, māyūro, kokilo.
Buddho assa devatā buddho. Evaṃ Bhaddo, Māro, Māhindo, Vessavaṇo, Yāmo, Somo, Nārāyaṇo.
Saṃvaccharam adhīte saṃvaccharo. Evaṃ mohutto, nemitto, aṅgavijjo, veyyākaraṇo (D. i, 82)Dīgha-nikāya · tomo i, página 82, chando,4Chandaso (Sī). bhāsso,5Bhāso (K). cando.
Vasādānaṃ visayo deso vāsādo.6Vāsāto (K). Evaṃ kumbho,7Kunto (Sī). sākunto, ātisāro.
Udumbarā asmiṃ padese santī ti odumbaro. Sāgarehi nibbatto sāgaro. Sāgalam assa nivāso sāgalo.8Sākalo (K). Mathurā assa nivāso māthuro. Mathurāya issaro māthuro. Icc evamādayo yojetabbā.
- Kasāvena rattaṃ vatthaṃ: kāsāvaṃ (la tela teñida de color ocre). Así: kusumbhena rattaṃ vatthaṃ: kosumbhaṃ (tela teñida con cártamo), haliddāya rattaṃ vatthaṃ: hāliddaṃ (tela teñida con cúrcuma), pāṭaṅgena rattaṃ vatthaṃ: pāṭaṅgaṃ (tela teñida con tinte proveniente de la Madera de Sapán),9Explicación tomada del libro del Venerable Thitzana. rattaṅgena rattaṃ vatthaṃ: rattaṅgaṃ (tela teñida con tinte proveniente Hibiscus),10Explicación tomada del libro del Venerable Thitzana. mañjitthāya rattaṃ vatthaṃ: mañjiṭṭhaṃ (tela teñida con rubia roja), kuṅkumena rattaṃ vatthaṃ: kuṅkumaṃ (tela teñida con azafrán).
- Sūkarassa idaṃ maṃsaṃ: sokaraṃ (esta carne es de cerdo: carne de cerdo). Así: mahiṃsassa idaṃ maṃsaṃ: māhiṃsaṃ (esta carne es de búfalo: carne de búfalo).
- Udumbarassa avidūre pavattaṃ vimānaṃ: odumbaraṃ (la mansión situada cerca de la higuera).
- Vidisāya avidūre nivāso: vediso (la morada cercana a la dirección intermedia).
- Mathurāya jāto: māthuro (nacido en Mathurā).
- Mathurāya āgato: māthuro (venido de Mathurā).
- Kattikāya niyutto māso: Kattiko (el mes en conjunción con la constelación Kattikā). Así: Magasirena niyutto māso: Māgasiro; Phussena niyutto māso: Phusso; Maghena niyutto māso: Māgho; Phagguṇiyā niyutto māso: Phagguno; Cittena niyutto māso: Citto; Visākhāya niyutto māso: Vesākho; Jeṭṭhāya niyutto māso: Jeṭṭho; Āsaḷhiyā niyutto māso: Āsaḷho; Savaṇena niyutto māso: Sāvaṇo; Bhaddena niyutto māso: Bhaddo; Assayujena niyutto māso: Assayujo.
[Verso:]
Cuando hay un sufijo con la letra [indicativa] ‘ṇ’ (paccaye saṇakārake), no (na) hay fortalecimiento (vuddhi) de “nīla” (azul), “pīta” (amarillo) y otros (nīlapītādo); [no hay fortalecimiento de la ‘u’ después de] la letra ‘ph’ de la palabra “phussa”, y no se debe decir (na vade) “sirasa” (sirasaṃ)11Es decir, no se inserta ‘sa’ después de “sira”. de “siro” [como en Māgasiro].
- Sikkhānaṃ samūho: sikkho (agregación de entrenamientos). Bhikkhānaṃ samūho: bhikkho (agregación de comida obtenida). Así: kapotānaṃ samūho: kāpoto (agregación de palomas), mayūrānaṃ samūho: māyūro (agregación de pavos reales), kokilānaṃ samūho: kokilo (la agregación de cucos).
- Buddho assa devatā: buddho (ese cuya deidad es el Buddha). Así: Bhaddo assa devatā: Bhaddo (ese cuya deidad es Bhadda); Māro assa devatā: Māro (ese cuya deidad es Māra); Mahindo assa devatā: Māhindo (ese cuya deidad es Mahinda); Vessavaṇo assa devatā: Vessavaṇo (ese cuya deidad es Vessavaṇa); Yamo assa devatā: Yāmo (ese cuya deidad es Yama); Somo assa devatā: Somo (ese cuya deidad es Soma); Nārāyaṇo assa devatā: Nārāyaṇo (ese cuya deidad es Nārāyaṇa).
- Saṃvaccharam adhīte: saṃvaccharo (uno que estudia durante un año). Así: muhuttaṃ adhīte: mohutto (uno que estudia durante un momento); nimittaṃ adhīte: nemitto (uno que estudia los signos/presagios); aṅgavijjaṃ adhīte: aṅgavijjo (uno que estudia la ciencia de los miembros); byākaraṇaṃ adhīte: veyyākaraṇo (el gramático); chandaṃ adhīte: chando (uno que estudia prosodia); Bhassaṃ adhīte: bhāsso (uno que estudia el libro Bhāssa), Candaṃ adhīte: cando (uno que estudia el libro Canda).
- Vasādānaṃ visayo deso: vāsādo (la región que es dominio de los leones). Así: kumbhānaṃ visayo deso: kumbho (la región que es dominio de vasijas); sakuntānaṃ visayo deso: sākunto (la región que es dominio de aves); atisārānaṃ visayo deso: ātisāro.
- Udumbarā asmiṃ padese santī ti odumbaro (la región donde hay higueras). Sāgarehi nibbatto sāgaro (hecho por los príncipes [Sāgara]: el océano). Sāgalam assa nivāso sāgalo (ese cuya morada es Sāgala). Mathurā assa nivāso māthuro (ese cuya morada es Mathurā). Mathurāya issaro māthuro (el señor de Mathurā). Y así deben formarse los demás [casos].
Jāta icc evamādīnam atthe ima-iyapaccayā honti.
Pacchā jāto pacchimo (D. i, 225)Dīgha-nikāya · tomo i, página 225. Evaṃ antimo (Khu. iv, 4)Khuddaka-nikāya · tomo iv, página 4, majjhimo (D. i, 225)Dīgha-nikāya · tomo i, página 225, purimo (D. i, 225)Dīgha-nikāya · tomo i, página 225, uparimo (Khu. iv, 4)Khuddaka-nikāya · tomo iv, página 4, heṭṭhimo (Khu. ix, 120)Khuddaka-nikāya · tomo ix, página 120, gopphimo (VinA. ii, 202)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo ii, página 202,12Goppimo (Sī). bodhisattajātiyā jāto bodhisattajātiyo. Evaṃ assajātiyo, hatthijātiyo, manussajātiyo.
Ādiggahaṇena niyuttatthādito pi tadassatthādito pi ima iya ika icc ete paccayā honti.13Ādiggahaṇena tattha niyutto, tad assa atthi, tattha bhavoti ādīsv api ima-iyapaccayā honti. Casaddena ikappaccayo ca (Rū). (Al tomar ‘ādi’, hay los sufijos ‘ima’ e ‘iya’ también en “dedicado a eso” (tattha niyutto), “hay esto de él” (tad assa atthi), “lo que existe allí” (tattha bhava), etc. Con la palabra “ca”, también el sufijo ‘ika’ (Rū).) Ante niyutto antimo. Evaṃ antiyo, antiko.
Putto assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti puttimo. Evaṃ puttiyo, puttiko; kappimo, kappiyo (Khu. vii, 261)Khuddaka-nikāya · tomo vii, página 261, kappiko.
Caggahaṇena kiyapaccayo hoti niyuttatthe. Jātiyaṃ niyutto jātikiyo, andhe niyutto andhakiyo, jātiyā andho jaccandho (D. ii, 262)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 262, jaccandhe niyutto jaccandhakiyo.
- Pacchā jāto: pacchimo (nacido después: último).
Así:
- Ante jāto: antimo (nacido al final: último).
- Majjhe jāto: majjhimo (nacido en el medio: mediano).
- Pure jāto: purimo (nacido antes: primero).
- Upari jāto: uparimo (nacido arriba).
- Heṭṭhā jāto: heṭṭhimo (nacido abajo).
- Gupphe jāto: gopphimo (nacido en el tobillo).
- Bodhisattajātiyā jāto: bodhisattajātiyo (nacido en el linaje de los Bodhisattas). Así: assajātiyā jāto: assajātiyo (nacido en la especie de los caballos), hatthijātiyā jāto: hatthijātiyo (nacido en la especie de los elefantes), manussajātiyā jāto: manussajātiyo (nacido en la especie humana).
Al tomar ‘ādi’, también tras [palabras con] el significado de “dedicado a” (niyutta) y otros, y tras [palabras con] el significado de “hay esto de él” (tad assa) y otros, hay los sufijos ‘ima’, ‘iya’ e ‘ika’.
- Ante niyutto antimo (dedicado al final). Así: antiyo, antiko.
- Putto assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti puttimo (hay un hijo de ese, o existe en ese [un hijo]: uno que tiene hijos). Así: puttiyo, puttiko; kappo assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti kappimo, kappiyo, kappiko (hay un pensamiento de ese, o existe en ese [un pensamiento]: uno que tiene pensamientos).
Al tomar “ca”, hay el sufijo ‘kiya’ en el significado de “dedicado a”.
- Jātiyaṃ niyutto: jātikiyo (dedicado al nacimiento).
- Andhe niyutto: andhakiyo (dedicado a la ceguera).
- Jātiyā andho: jaccandho (ciego de nacimiento).
- Jaccandhe niyutto: jaccandhakiyo (dedicado al [estado del] ciego de nacimiento).
Samūhatthe kaṇ-ṇa icc ete paccayā honti.
Rājaputtānaṃ samūho rājaputtako. Evaṃ rājaputto, mānussako, mānusso, māyūrako, māyūro, māhiṃsako, māhiṃso.15Māhisako, māhiso (Sī).
- Rājaputtānaṃ samūho rājaputtako, rājaputto (agregación de príncipes).
Así:
- mānussako, mānusso (agregación de humanos).
- māyūrako, māyūro (agregación de pavos reales).
- māhiṃsako, māhiṃso (agregación de búfalos).
Gāma jana bandhu sahāya icc evamādīhi tāpaccayo hoti samūhatthe.
Gāmānaṃ samūho gāmatā. Evaṃ janatā (Khu. ii, 174; BuA. 228)Khuddaka-nikāya, bandhutā, sahāyatā, nagaratā.16Nāgaratā (Sī).
- Gāmānaṃ samūho gāmatā (agregación de poblados).
Así:
- janatā (agregación de gente).
- bandhutā (agregación de parientes).
- sahāyatā (agregación de compañeros).
- nagaratā (agregación de ciudades).
“Tad assa ṭhānam” icc etasmiṃ atthe iyapaccayo hoti.
Madanassa ṭhānaṃ madaniyaṃ (A. ii, 60)Aṅguttara-nikāya · tomo ii, página 60, bandhanassa ṭhānaṃ bandhaniyaṃ (A. ii, 60)Aṅguttara-nikāya · tomo ii, página 60, mucchanassa ṭhānaṃ mucchaniyaṃ (A. ii, 60)Aṅguttara-nikāya · tomo ii, página 60. Evaṃ rajaniyaṃ, kamaniyaṃ (A. ii, 60)Aṅguttara-nikāya · tomo ii, página 60, gamaniyaṃ, dussaniyaṃ (Khu. iii, 74)Khuddaka-nikāya · tomo iii, página 74, dassaniyaṃ (D. i, 44)Dīgha-nikāya · tomo i, página 44.
- Madanassa ṭhānaṃ: madaniyaṃ (causa de embriaguez: licor).
- Bandhanassa ṭhānaṃ: bandhaniyaṃ (causa de cautiverio).
- Mucchanassa ṭhānaṃ: mucchaniyaṃ (causa de desvanecimiento).
Así:
- Rajanānaṃ ṭhānaṃ: rajaniyaṃ (causa de apego).
- Kamanassa ṭhānaṃ: kamaniyaṃ (causa de agrado).
- Gamanassa ṭhānaṃ: gamaniyaṃ (causa de ir).
- Dussanassa ṭhānaṃ: dussaniyaṃ (causa de enojo).
- Dassanassa ṭhānaṃ: dassaniyaṃ (causa de ver).
Upamatthe āyitattapaccayo hoti.
Dhūmo viya dissati aduṃ vanaṃ19Ṭhānaṃ (Sī). tad idaṃ dhūmāyitattaṃ (S. i, 222-3)Saṃyutta-nikāya · tomo i, página 222-3, timiraṃ viya dissati aduṃ vanaṃ tad idaṃ timirāyitattaṃ (S. i, 222-3)Saṃyutta-nikāya · tomo i, página 222-3.
- Dhūmo viya dissati aduṃ vanaṃ tad idaṃ dhūmāyitattaṃ (como humo este bosque parece: eso que aparece como humo).
- Timiraṃ viya dissati aduṃ vanaṃ tad idaṃ timirāyitattaṃ (como oscuridad este bosque parece: eso que aparece como oscuridad).
“Tannissitatthe, tad assa ṭhānam” icc etasmiṃ atthe ca lapaccayo hoti.
Duṭṭhu nissitaṃ duṭṭhullaṃ (Vin. i, 24)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 24, vedaṃ nissitaṃ vedallaṃ (A. i, 417)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 417, duṭṭhu ṭhānaṃ duṭṭhullaṃ (Vin. i, 24)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 24, vedassa ṭhānaṃ vedallaṃ (A. i, 417)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 417.
- Duṭṭhu nissitaṃ: duṭṭhullaṃ (depende de lo malo: falta grave).
- Vedaṃ nissitaṃ: vedallaṃ (depende del conocimiento).
- Duṭṭhu ṭhānaṃ: duṭṭhullaṃ (causa mala).
- Vedassa ṭhānaṃ: vedallaṃ (causa del conocimiento).
Ālupaccayo hoti tabbahulatthe.
Abhijjhā assa pakati abhijjhālu (M. i, 21; Khu. i, 256)Majjhima-nikāya · Khuddaka-nikāya, abhijjhā assa bahulā vā abhijjhālu (M. i, 21; Khu. i, 256)Majjhima-nikāya · Khuddaka-nikāya. Evaṃ sītālu, dhajālu (JA. ii, 302)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo ii, página 302, dayālu (DA. i, 178)Dīgha-nikāya-aṭṭhakathā · tomo i, página 178.
- Abhijjhā assa pakati abhijjhālu (su naturaleza es la codicia: codicioso); o bien, abhijjhā assa bahulā abhijjhālu (mucha es su codicia: codicioso).
Así:
- Sītaṃ assa pakati: sītālu (su naturaleza es el frío: uno que tiene mucho frío).
- Dhajo assa pakati, dhajā assa bahulā: dhajālu (su naturaleza es el estandarte, o, tiene muchos estandartes: uno que tiene muchos estandartes).
- Dayā assa pakati, dayā assa bahulā: dayālu (su naturaleza es la compasión, o, tiene mucha compasión: uno que tiene mucha compasión).
Ṇya-tta-tā icc ete paccayā honti bhāvatthe.
Alasassa bhāvo ālasyaṃ (A. iii, 364)Aṅguttara-nikāya · tomo iii, página 364, arogassa bhāvo ārogyaṃ (D. i, 69)Dīgha-nikāya · tomo i, página 69. Paṃsukūlikassa bhāvo paṃsukūlikattaṃ (A. i, 40)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 40, anodarikassa bhāvo anodarikattaṃ (A. ii, 105)Aṅguttara-nikāya · tomo ii, página 105. Saṅgaṇikārāmassa bhāvo saṅgaṇikārāmatā (A. ii, 102, 273)Aṅguttara-nikāya, niddārāmassa bhāvo niddārāmatā (A. ii, 102, 273)Aṅguttara-nikāya.
Tuggahaṇena ttanapaccayo hoti. Puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ.
- Alasassa bhāvo: ālasyaṃ (estado del perezoso: pereza).
- Arogassa bhāvo: ārogyaṃ (estado del que no tiene enfermedad: salud).
- Paṃsukūlikassa bhāvo: paṃsukūlikattaṃ (estado del que viste el hábito de trapos desechados).
- Anodarikassa bhāvo: anodarikattaṃ (estado del que no es glotón).
- Saṅgaṇikārāmassa bhāvo: saṅgaṇikārāmatā (estado del que se deleita en la compañía: gregario).
- Niddārāmassa bhāvo: niddārāmatā (el estado del que se deleita en dormir: dormilón).
Al tomar ‘tu’, hay el sufijo ‘ttana’.
- Puthujjanattanaṃ (estado de la gente común).
- Vedanattanaṃ (estado de la sensación).
Ṇapaccayo hoti visamādīhi “tassa bhāvo” icc etasmiṃ atthe.
Visamassa bhāvo vesamaṃ, sucissa bhāvo socaṃ.
- Visamassa bhāvo vesamaṃ (estado de desigual: desigualdad).
- Sucissa bhāvo socaṃ (estado de puro: pureza).
Ramaṇīya icc evamādito kaṇpaccayo hoti “tassa bhāvo” icc etasmiṃ atthe.
Ramaṇīyassa bhāvo rāmaṇīyakaṃ (Khu. i, 27; Khu. vii, 97)Khuddaka-nikāya, manuññassa bhāvo mānuññakaṃ.
- Ramaṇīyassa bhāvo: rāmaṇīyakaṃ (estado de deleitable: deleitoso).
- Manuññassa bhāvo: mānuññakaṃ (estado de agradable: placentero).
Visesatthe tara tama isika iya iṭṭha icc ete paccayā honti.
Sabbe ime pāpā, ayam imesaṃ visesena pāpo ti pāpataro (JA. i, 174)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo i, página 174. Evaṃ pāpatamo, pāpisiko,20Pāpissiko (Sī). pāpiyo (Khu. i, 24; JA. i, 174)Khuddaka-nikāya · Jātaka-aṭṭhakathā, pāpiṭṭho.
- Sabbe ime pāpā, ayam imesaṃ visesena pāpo ti pāpataro (todos estos son malos; este, de esos, es especialmente malo: el más malo). Así: pāpatamo, pāpisiko, pāpiyo, pāpiṭṭho.
“Tad ass’ atthi” icc etasmiṃ atthe vīpaccayo hoti.
Medhā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti medhāvī (Vin. ii, 17; iii, 10)Vinaya-piṭaka. Evaṃ māyāvī (M. i, 143)Majjhima-nikāya · tomo i, página 143.
Caggahaṇena sopaccayo hoti. Sumedhā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti sumedhaso (A. i, 381)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 381.
- Medhā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti medhāvī (hay sabiduría de/en ese, o en ese existe [sabiduría]: el sabio).
- Así: māyā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti māyāvī (hay engaño de/en ese, o en ese existe [engaño]: el engañoso).
Al tomar “ca”, hay el sufijo ‘so’.
- Sumedhā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti sumedhaso (hay buena sabiduría de/en ese, o en ese existe [buena sabiduría]: el sabio).
Tapādito sīpaccayo hoti “tad ass’ atthi” icc etasmiṃ atthe.
Tapo yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti tapassī (Vin. i, 3)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 3. Evaṃ yasassī (D. i, 45)Dīgha-nikāya · tomo i, página 45, tejassī (Khu. v, 73)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 73.
- Tapo yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti tapassī (hay austeridad de/en ese, o en ese existe [austeridad]: el asceta).
Así:
- Yaso yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti yasassī (hay fama de/en ese, o en ese existe [fama]: el famoso).
- Tejo yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti tejassī (hay poder de/en ese, o en ese existe [poder]: el poderoso).
Daṇḍādito ika ī icc ete paccayā honti “tad ass’ atthi” icc etasmiṃ atthe.
Daṇḍo yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti daṇḍiko, daṇḍī. Evaṃ māliko, mālī.
- Daṇḍo yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti daṇḍiko, daṇḍī (hay un bastón de/en ese, o en ese existe [un bastón]: uno que tiene bastón).
- Así: mālā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti māliko, mālī (hay una guirnalda de/en ese, o en ese hay [una guirnalda]: uno que tiene guirnalda).
Madhu icc evamādito rapaccayo hoti “tad ass’ atthi” icc etasmiṃ atthe.
Madhu yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti madhuro (Vin.A. ii, 10). Evaṃ kuñjaro (Khu. ii, 5)Khuddaka-nikāya · tomo ii, página 5, muggaro (PvA. 4), mukharo (M. i, 38)Majjhima-nikāya · tomo i, página 38, susiro (MA. ii, 200)Majjhima-nikāya-aṭṭhakathā · tomo ii, página 200, (sīsaro, sukaro, suṅkaro),21Ime payogā sīhaḷapotthakesu natthi. subharo (Vin.A. i, 186), suciro, ruciro (Khu. ii, 5)Khuddaka-nikāya · tomo ii, página 5.
- Madhu yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti madhuro (hay dulce de/en ese, o en ese existe [dulce]: lo dulce).
Así:
- Kuñjo yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti kuñjaro (hay gran mandíbula de/en ese, o en ese existe [gran mandíbula]: el elefante).
- Muggā yassa santi, tasmiṃ vā vijjantī ti muggaro (hay guisantes de/en ese, o en ese hay [guisantes]: uno que tiene guisantes).
- Mukhaṃ yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti mukharo (hay boca de/en ese, o en ese existe [boca]: el locuaz).
- Susī yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti susiro (hay agujero de/en ese, o en ese existe [agujero]: eso que tiene un agujero).
- Sīsaṃ yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti sīsaro (hay cabeza de/en ese, o en ese hay [cabeza]: uno que tiene cabeza), suko yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti sukaro (hay flecha de/en ese, o en ese hay [flecha]: uno que tiene flechas), suṅko yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti suṅkaro (hay de/en ese impuesto, o en ese hay [impuesto]: uno que tiene impuestos/rey/gobernante).
- Subhaṃ yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti subharo (hay fortuna de/en ese, o en ese hay [fortuna]: suertudo/afortunado).
- Suci yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti suciro (hay pureza de/en ese, o en ese hay [pureza]: uno que tiene pureza/puro).
- Ruci yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti ruciro (hay brillo de/en ese, o en ese hay [brillo]: uno que tiene resplandor).
Guṇa icc evamādito vantupaccayo hoti “tad ass’ atthi” icc etasmiṃ atthe.
Guṇo yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti guṇavā. Evaṃ yasavā, dhanavā, paññavā (M. ii, 19)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 19, balavā (D. ii, 203)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 203, bhagavā (Vin. i, 1)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 1.
- Guṇo yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti guṇavā (hay virtud de/en ese, o en ese hay [virtud]: virtuoso).
Así:
- Yaso yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti yasavā (hay fama de/en ese, o en ese hay [fama]: famoso).
- Dhanaṃ yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti dhanavā (hay riqueza de/en ese, o en ese hay [riqueza]: rico).
- Paññā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti paññavā (hay sabiduría de/en ese, o en ese hay [sabiduría]: sabio).
- Balaṃ yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti balavā (hay fuerza de/en ese, o en ese hay [fuerza]: forzudo).
- Bhagaṃ yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti bhagavā (hay fortuna de/en ese, o en ese hay [fortuna]: el Afortunado/Bienaventurado = el Buddha).
Sati icc evamādīhi mantupaccayo hoti “tad ass’ atthi” icc etasmiṃ atthe.
Sati yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti satimā (M. i, 70)Majjhima-nikāya · tomo i, página 70. Evaṃ jutimā (Khu. i, 355)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 355, rucimā, thutimā, dhitimā (S. i, 170)Saṃyutta-nikāya · tomo i, página 170, matimā (SnA. i, 102), bhāṇumā (S. i, 197)Saṃyutta-nikāya · tomo i, página 197.
- Sati yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti satimā (hay atención plena de/en ese, o en ese hay [atención plena]: el atento).
Así:
- Juti yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti jutimā (hay brillo de/en ese, o en ese hay [brillo]: el brillante).
- Ruci yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti rucimā (hay resplandor de/en ese, o en ese hay [resplandor]: uno que tiene resplandor).
- Thuti yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti thutimā (hay elogio de/en ese, o en ese hay [elogio]: uno que tiene elogio/elogioso).
- Dhiti yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti dhitimā (hay valor de/en ese, o en ese hay [valor]: valeroso).
- Mati yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti matimā (hay discernimiento de/en ese, o en ese hay [discernimiento]: sabio).
- Bhāṇu yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti bhāṇumā (hay rayos de luz de/en ese, o en ese hay [rayos de luz]: el sol).
Saddhā icc evamādito ṇapaccayo hoti “tad ass’ atthi” icc etasmiṃ atthe.
Saddhā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti saddho (A. i, 148)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 148. Evaṃ pañño (Khu. i, 64)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 64, amaccharo.
- Saddhā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti saddho (hay fe de/en ese, o en ese hay [fe]: uno que tiene fe/creyente).
Así:
- Paññā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti pañño (hay sabiduría de/en ese, o en ese hay [sabiduría]: sabio).
- Amaccharaṃ yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti amaccharo (hay ausencia de avaricia de/en ese, o en ese existe [ausencia de avaricia]: uno que no es avaro).
Āyussa anto ukāro asādeso hoti mantumhi paccaye pare.
Āyu assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti āyasmā (A. i, 361)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 361.
- Āyu assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī ti āyasmā (hay de/en ese [larga] vida, o en ese hay [vida]: uno que tiene larga vida).
Tappakativacanatthe mayapaccayo hoti.
Suvaṇṇena pakataṃ kammaṃ sovaṇṇamayaṃ (D. ii, 148)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 148. Evaṃ rūpiyamayaṃ (D. ii, 148)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 148, jatumayaṃ, rajatamayaṃ (Khu. iii, 2)Khuddaka-nikāya · tomo iii, página 2, iṭṭhakamayaṃ, ayomayaṃ (Khu. i, 383)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 383, mattikāmayaṃ (Vin. i, 52)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 52, dārumayaṃ (DhA. i, 124)Dhammapada-aṭṭhakathā · tomo i, página 124, gomayaṃ (D. iii, 33)Dīgha-nikāya · tomo iii, página 33.
- Suvaṇṇena pakataṃ kammaṃ: sovaṇṇamayaṃ (obra hecha de oro).
Así:
- Rūpiyena pakataṃ kammaṃ: rūpiyamayaṃ (obra hecha de plata).
- Jatunā pakataṃ kammaṃ: jatumayaṃ (obra hecha de laca).
- Rajatena pakataṃ kammaṃ: rajatamayaṃ (obra hecha de plata).
- Iṭṭhakāya pakataṃ kammaṃ: iṭṭhakamayaṃ (obra hecha de ladrillo).
- Ayasā pakataṃ kammaṃ: ayomayaṃ (obra hecha de hierro).
- Mattikāya pakataṃ kammaṃ: mattikāmayaṃ (obra hecha de arcilla).
- Dārunā pakataṃ kammaṃ: dārumayaṃ (obra hecha de madera).
- Gāvena pakataṃ kammaṃ: gomayaṃ (lo hecho por la vaca: estiércol de vaca).
Saṅkhyāpūraṇatthe mapaccayo hoti.
Pañcannaṃ pūraṇo pañcamo (A. i, 9)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 9. Evaṃ sattamo (A. i, 12)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 12, aṭṭhamo (A. i, 14)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 14, navamo (A. i, 16)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 16, dasamo (A. i, 19)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 19.
- Pañcannaṃ pūraṇo: pañcamo (compleción de cinco: quinto).
Así:
- Sattannaṃ pūraṇo: sattamo (compleción de siete: séptimo).
- Aṭṭhannaṃ pūraṇo: aṭṭhamo (compleción de ocho: octavo).
- Navannaṃ pūraṇo: navamo (compleción de nueve: noveno).
- Dasannaṃ pūraṇo: dasamo (compleción de diez: décimo).
Chassa sakārādeso hoti vā saṅkhyāpūraṇatthe.
Channaṃ pūraṇo saṭṭho, chaṭṭho (A. i, 10)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 10 vā.
- Channaṃ pūraṇo saṭṭho, chaṭṭho (compleción de seis: sexto).
Ekādito dasassa ante īpaccayo hoti vā saṅkhyāpūraṇatthe.
Eko ca dasa ca ekādasa, ekādasannaṃ pūraṇī ekādasī. Pañca ca dasa ca pañcadasa, pañcadasannaṃ pūraṇī pañcadasī (A. i, 142-3)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 142-3. Cattāro ca dasa ca catuddasa, catuddasannaṃ pūraṇī cātuddasī (A. i, 142-3)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 142-3.
Pūraṇeti kimatthaṃ? Ekādasa (Abh. ii, 76), pañcadasa.
- Eko ca dasa ca ekādasa (uno y diez: once); ekādasannaṃ pūraṇī ekādasī (compleción de once: undécima).
- Pañca ca dasa ca pañcadasa (cinco y diez: quince); pañcadasannaṃ pūraṇī pañcadasī (compleción de quince: decimoquinta).
- Cattāro ca dasa ca catuddasa (cuatro y diez: catorce); catuddasannaṃ pūraṇī cātuddasī (compleción de catorce: decimocuarta).
¿Cuál es la finalidad de decir “pūraṇa” (compleción)? [Para excluir casos como] “ekādasa” (once) y “pañcadasa” (quince) [donde no hay ordinal].
Dasasadde pare niccaṃ chassa so hoti.
Soḷasa (Khu. ix, 381)Khuddaka-nikāya · tomo ix, página 381.
- Soḷasa (dieciséis).
Tāsaṃ saṅkhyānaṃ ante niggahitāgamo hoti.
Pañcadasiṃ (A. i, 142)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 142, cātuddasiṃ (A. i, 142)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 142.
- Pañcadasiṃ (decimoquinta), cātuddasiṃ (decimocuarta).
Tāsaṃ saṅkhyānaṃ ante tikārāgamo hoti.
Vīsati (M. ii, 257)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 257, tiṃsati.
- Vīsati (veinte), tiṃsati (treinta).
Dakāra-rakārānaṃ saṅkhyānaṃ lakārādeso hoti.
Soḷasa (Khu. ix, 381)Khuddaka-nikāya · tomo ix, página 381, cattālīsaṃ (A. iii, 22)Aṅguttara-nikāya · tomo iii, página 22.
- Soḷasa (dieciséis), cattālīsaṃ (cuarenta).
Vīsati dasa icc etesu dvissa bā hoti.
Bāvīsatindriyāni (Abh. ii, 128), bārasa manussā.
Tuggahaṇena dvissa du-di-doādesā ca honti. Durattaṃ, dirattaṃ (Vin. ii, 28)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 28, diguṇaṃ (Vin. iii, 402)Vinaya-piṭaka · tomo iii, página 402, dohaḷinī (Khu. vi, 279)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 279.
- Bāvīsatindriyāni (veintidós facultades).
- Bārasa manussā (doce humanos).
Al tomar ‘tu’, “dvi” se sustituye también por ‘du’, ‘di’ y ‘do’.
- Durattaṃ, dirattaṃ (dos noches).
- Diguṇaṃ (dos capas).
- Dohaḷinī (mujer embarazada que tiene antojos).
Ekādito dasassa dakārassa rakāro hoti vā saṅkhyāne.
Ekārasa, ekādasa; bārasa, dvādasa.
Saṅkhyāne ti kimatthaṃ? Dvādasāyatanāni.
- Ekārasa, ekādasa (once).
- Bārasa, dvādasa (doce).
¿Cuál es la finalidad de decir “saṅkhyāne” (en los números)? [Para excluir casos como] “dvādasāyatanāni” (doce esferas) [que no es numeración pura].
Aṭṭha icc evamādito ca dasasaddassa dakārassa rakārādeso hoti vā saṅkhyāne.
Aṭṭhārasa (Abh. ii, 92), aṭṭhadasa.
Aṭṭhādito ti kimatthaṃ? Pañcadasa, soḷasa (Abh. ii, 93).25Aṭṭhādito ti kimatthaṃ? Catuddasa (Rū).
Saṅkhyāne ti kimatthaṃ? Aṭṭhadasiko.
- Aṭṭhārasa, aṭṭhadasa (dieciocho).
¿Cuál es la finalidad de decir “aṭṭhādito” (tras “aṭṭha” y otros)? [Para excluir casos como] “pañcadasa” (quince) y “soḷasa” (dieciséis) [que no siguen a “aṭṭha” y otros].
¿Cuál es la finalidad de decir “saṅkhyāne” (en los números)? [Para excluir casos como] “aṭṭhadasiko” (la casa que tiene dieciocho pilares) [que no es numeración pura].
Dvi eka aṭṭha icc etesam anto ākāro hoti vā saṅkhyāne.
Dvādasa (Abh. ii, 74), ekādasa (Abh. ii, 76), aṭṭhārasa (Abh. ii, 92).
Saṅkhyāne ti kimatthaṃ? Dvidanto, ekadanto,26Dvidaṇḍo, ekadaṇḍo (K). ekacchanno, aṭṭhatthambho.
- Dvādasa (doce), ekādasa (once), aṭṭhārasa (dieciocho).
¿Cuál es la finalidad de decir “saṅkhyāne” (en los números)? [Para excluir casos como] “dvidanto” (el de dos colmillos), “ekadanto” (el de un colmillo), “ekacchanno” (el de un techo), “aṭṭhatthambho” (el de ocho pilares) [que no son numeración pura].
Catu cha icc etehi tha ṭha icc ete paccayā honti saṅkhyāpūraṇatthe.
Catuttho (Khu. ix, 51)Khuddaka-nikāya · tomo ix, página 51, chaṭṭho (Khu. ix, 55)Khuddaka-nikāya · tomo ix, página 55.
- Catuttho (cuarto), chaṭṭho (sexto).
Dvi ti icc etehi tiyapaccayo hoti saṅkhyāpūraṇatthe.
Dutiyo (Khu. ix, 49)Khuddaka-nikāya · tomo ix, página 49, tatiyo (Khu. ix, 48)Khuddaka-nikāya · tomo ix, página 48.
- Dutiyo (segundo), tatiyo (tercero).
Dvi ti icc etesaṃ du ta icc ete ādesā honti tiyapaccaye pare.
Dutiyo (Khu. ix, 49)Khuddaka-nikāya · tomo ix, página 49, tatiyo (Khu. ix, 48)Khuddaka-nikāya · tomo ix, página 48.
Apiggahaṇena aññesu pi dvi icc etassa duādeso hoti. Durattaṃ.27Dudi-ādesā honti. Durattaṃ, dirattaṃ (K). Dutiādesā honti. durattaṃ, tirattaṃ (Sī, K). Apiggahaṇena aññatthā pi dvisaddassa duādeso hoti, ca-saddena di ca. Dve rattiyo durattaṃ, duvidhaṃ, duvaṅgaṃ, dirattaṃ, diguṇaṃ, digu (Rū). Tesu padarūpasiddhipāṭṭho va sundaro. Tena saṃsanditvā ayam pi Kaccāyanavuttipāṭho visodhito. (Traducción del pasaje del Rūpasiddhi y de la observación final: Al tomar “api”, también en otros [casos] “dvi” se sustituye por ‘du’, y con la palabra “ca”, también por ‘di’: dve rattiyo → durattaṃ, duvidhaṃ, duvaṅgaṃ, dirattaṃ, diguṇaṃ, digu (Rū). De esas [lecturas], la del Padarūpasiddhi es la mejor; cotejada con ella, se ha depurado también esta lectura de la Kaccāyanavutti.)
Caggahaṇena dvi icc etassa dikāro hoti. Dirattaṃ (Vin. ii, 28)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 28; diguṇaṃ saṅghāṭiṃ pārupetvā (Vin. iii, 402)Vinaya-piṭaka · tomo iii, página 402.
- Dutiyo (segundo), tatiyo (tercero).
Al tomar “api”, también cuando siguen otros [sufijos], “dvi” se sustituye por ‘du’.
- Durattaṃ (dos noches).
Al tomar “ca”, “dvi” se convierte en ‘di’.
- Dirattaṃ (dos noches); diguṇaṃ saṅghāṭiṃ pārupetvā (habiéndose puesto el manto exterior que tiene dos capas).
Tesaṃ catuttha-dutiya-tatiyānaṃ aḍḍhūpapadānaṃ aḍḍhuḍḍha-divaḍḍha-diyaḍḍha-aḍḍhatiyā-ādesā honti, aḍḍhūpapadena saha nippajjante.
Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho (AbhA. i, 336)Abhidhamma-aṭṭhakathā · tomo i, página 336, aḍḍhena dutiyo divaḍḍho, aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho (A. i, 231)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 231, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo (Vin. ii, 156; VvA. 59)Vinaya-piṭaka.
- Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho (con una mitad es el cuarto:28Si se añade una mitad, se llega a cuatro. tres y medio).
- Aḍḍhena dutiyo divaḍḍho, diyaḍḍho (con una mitad es el segundo: uno y medio).
- Aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo (con una mitad es el tercero: dos y medio).
Sarūpānaṃ padabyañjanānaṃ ekaseso hoti asakiṃ.
Puriso ca puriso ca purisā.
Sarūpānam iti kimatthaṃ? Hatthī ca asso ca ratho ca pattiko ca hatthiassarathapattikā (Khu. iii, 24)Khuddaka-nikāya · tomo iii, página 24.29Hatthiassarathapattikaṃ (K).
Asakin ti kimatthaṃ? Puriso.
- Puriso ca puriso ca purisā (hombre y hombre: hombres).
¿Cuál es la finalidad de decir “sarūpānaṃ” (de las que tienen la misma forma)? [Para excluir casos como]: hatthī ca asso ca ratho ca pattiko ca hatthi-assa-ratha-pattikā (elefante, caballo, carro y soldado de a pie: elefantes, caballos, carros y soldados de a pie) [donde las palabras no tienen la misma forma].
¿Cuál es la finalidad de decir “asakiṃ” (no una sola vez)? [Para excluir casos como]: puriso (hombre) [donde la palabra ocurre una sola vez].
Gaṇane dasassa dvika-tika-catukka-pañcaka-chakka-sattaka-aṭṭhaka-navakānaṃ sarūpānaṃ katekasesānaṃ yathāsaṅkhyaṃ vī ti cattāra paññā cha satta asa nava icc ādesā honti asakiṃ yosu, yonañ ca īsaṃ āsaṃ ṭhi ri ti īti uti icc ādesā honti, pacchā puna nippajjante.
Vīsaṃ (D. i, 12; M. i, 101)Dīgha-nikāya · Majjhima-nikāya, tiṃsaṃ (D. i, 12; M. ii, 301)Dīgha-nikāya · Majjhima-nikāya, cattālīsaṃ (D. i, 12; Khu. i, 190)Dīgha-nikāya · Khuddaka-nikāya, paññāsaṃ (Khu. i, 190)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 190, saṭṭhi (D. i, 50)Dīgha-nikāya · tomo i, página 50, sattari, sattati (Khu. i, 190)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 190, asīti (Khu. i, 190)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 190, navuti (Khu. i, 190)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 190.
Asakin ti kimatthaṃ? Dasa.
Gaṇane ti kimatthaṃ? Dasadasakā purisā.
- Vīsaṃ (veinte), tiṃsaṃ (treinta), cattālīsaṃ (cuarenta), paññāsaṃ (cincuenta), saṭṭhi (sesenta), sattari, sattati (setenta), asīti (ochenta), navuti (noventa).
¿Cuál es la finalidad de decir “asakiṃ” (no una sola vez)? [Para excluir casos como]: dasa (diez), donde [la decena] ocurre una sola vez.
¿Cuál es la finalidad de decir “gaṇane” (en la enumeración)? [Para excluir casos como]: dasadasakā purisā (hombres que tienen diez décadas) [que no es enumeración pura].
Catūpapadassa gaṇane pariyāpannassa tukārassa lopo hoti, uttarapadādi-cakārassa cu co pi ādesā honti navā.
Cuddasa (D. i, 50; M. ii, 187)Dīgha-nikāya · Majjhima-nikāya, coddasa, catuddasa.
Apiggahaṇena anupapadassā pi padādi-cakārassa31Uttarapadādicakārassa (K). Padādicakārassa (Rū). lopo hoti navā, cassa cu co pi honti. Tālīsaṃ, cattālīsaṃ (D. i, 12)Dīgha-nikāya · tomo i, página 12, cuttālīsaṃ, cottālīsaṃ.
- Cuddasa, coddasa, catuddasa (catorce).
Al tomar “api”, ocasionalmente, aunque no es el miembro precedente, hay elisión de la letra ‘ca’, que es el comienzo de la palabra, y también hay ‘cu’ y ‘co’ de ‘ca’.
- Tālīsaṃ, cattālīsaṃ, cuttālīsaṃ, cottālīsaṃ (cuarenta).
Ye saddā aniddiṭṭhalakkhaṇā32Aniṭṭhaṅgatā (K). akkhara-pada-byañjanato, itthi-puma-napuṃsakaliṅgato, nām’-upasagga-nipātato, abyayībhāvasamāsa-taddhit’-ākhyātato,33Samāsataddhitādito (Rū). Abyayībhāvādisamāsataddhitato (Sad.). gaṇana-saṅkhyā-kāla-kāraka-ppayoga-saññāto, sandhi-pakati-vuddhi-lop’-āgama-vikāra-viparītato, vibhattivibhajanato ca, te nipātanā sijjhanti.
Dvi icc evamādito kapaccayo hoti anekatthe ca, nipātanā35Te nipātanā (Sī). sijjhanti.
Satassa dvikaṃ dvisataṃ, satassa tikaṃ tisataṃ, satassa catukkaṃ catusataṃ, satassa pañcakaṃ pañcasataṃ, satassa chakkaṃ chasataṃ, satassa sattakaṃ sattasataṃ, satassa aṭṭhakaṃ aṭṭhasataṃ, satassa navakaṃ navasataṃ, satassa dasakaṃ dasasataṃ, sahassaṃ (JA. i, 138)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo i, página 138 hoti.
- Satassa dvikaṃ: dvisataṃ (dos grupos de cien: doscientos).
- Satassa tikaṃ: tisataṃ (tres grupos de cien: trescientos).
- Satassa catukkaṃ: catusataṃ (cuatro grupos de cien: cuatrocientos).
- Satassa pañcakaṃ: pañcasataṃ (cinco grupos de cien: quinientos).
- Satassa chakkaṃ: chasataṃ (seis grupos de cien: seiscientos).
- Satassa sattakaṃ: sattasataṃ (siete grupos de cien: setecientos).
- Satassa aṭṭhakaṃ: aṭṭhasataṃ (ocho grupos de cien: ochocientos).
- Satassa navakaṃ: navasataṃ (nueve grupos de cien: novecientos).
- Satassa dasakaṃ: dasasataṃ, sahassaṃ (diez grupos de cien: mil).
Gaṇane pariyāpannassa dasadasakassa sataṃ hoti, satadasakassa sahassaṃ hoti yomhi pare.
Sataṃ (D. i, 12-3)Dīgha-nikāya · tomo i, página 12-3, sahassaṃ (JA. i, 138)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo i, página 138.
Dvikādīnaṃ taduttarapadānañ ca nippajjante yathāsaṅkhyaṃ. Satassa dvikaṃ (tad idaṃ hoti) dvisataṃ. Evaṃ tisataṃ, catusataṃ, pañcasataṃ, chasataṃ, sattasataṃ, aṭṭhasataṃ, navasataṃ, dasasataṃ, sahassaṃ hoti.
- Sataṃ (cien), sahassaṃ (mil).
Y [las formas] de “dvika” (grupo de dos) y otros, y de las palabras que siguen [“sataṃ”, cien, y “sahassaṃ”, mil] respectivamente, se realizan por el sutta “nipātanā”. Dos grupos (dvikaṃ) de cien (satassa) –esto es (tad idaṃ hoti)– dvisataṃ (doscientos). Así: tisataṃ (trescientos), catusataṃ (cuatrocientos), pañcasataṃ (quinientos), chasataṃ (seiscientos), sattasataṃ (setecientos), aṭṭhasataṃ (ochocientos), navasataṃ (novecientos), dasasataṃ, sahassaṃ (mil).
Yāva tāsaṃ saṅkhyānaṃ uttari38Uttariṃ (Sī). dasaguṇitañ ca kātabbaṃ.
Taṃ yathā? Dasassa gaṇanassa dasaguṇitaṃ katvā sataṃ (D. i, 12-3)Dīgha-nikāya · tomo i, página 12-3 hoti, satassa dasaguṇitaṃ katvā sahassaṃ (JA. i, 138)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo i, página 138 hoti, sahassassa dasaguṇitaṃ katvā dasasahassaṃ hoti, dasasahassassa dasaguṇitaṃ katvā satasahassaṃ (D. i, 12-3)Dīgha-nikāya · tomo i, página 12-3 hoti, satasahassassa dasaguṇitaṃ katvā dasasatasahassaṃ hoti, dasasatasahassassa dasaguṇitaṃ katvā koṭi (Khu. iv, 305)Khuddaka-nikāya · tomo iv, página 305 hoti, koṭisatasahassassa sataguṇitaṃ katvā pakoṭi (AA. iii, 329)Aṅguttara-nikāya-aṭṭhakathā · tomo iii, página 329 hoti. Evaṃ sesā pi yojetabbā.
Caggahaṇaṃ visesanatthaṃ.
Yāsaṃ pana saṅkhyānaṃ aniddiṭṭhanām adheyyānaṃ39Aniddiṭṭhanām adheyyānaṃ rūpāni (Sī). sakehi sakehi nāmehi nippajjante.
Satasahassānaṃ sataṃ koṭi (Khu. iv, 305)Khuddaka-nikāya · tomo iv, página 305, koṭisatasahassānaṃ sataṃ pakoṭi, pakoṭisatasahassānaṃ sataṃ koṭipakoṭi (AA. iii, 329)Aṅguttara-nikāya-aṭṭhakathā · tomo iii, página 329, koṭipakoṭisatasahassānaṃ sataṃ nahutaṃ (AA. iii, 329)Aṅguttara-nikāya-aṭṭhakathā · tomo iii, página 329, nahutasatasahassānaṃ sataṃ ninnahutaṃ (AA. iii, 329)Aṅguttara-nikāya-aṭṭhakathā · tomo iii, página 329, ninnahutasatasahassānaṃ sataṃ akkhobhiṇī (Khu. vi, 77)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 77, tathā bindhu, abbudaṃ (S. i, 153; A. iii, 396; AA. iii, 329)Saṃyutta-nikāya · Aṅguttara-nikāya · Aṅguttara-nikāya-aṭṭhakathā, nirabbudaṃ (S. i, 153; A. iii, 396; AA. iii, 329)Saṃyutta-nikāya · Aṅguttara-nikāya · Aṅguttara-nikāya-aṭṭhakathā, ahahaṃ (S. i, 154; A. iii, 396; Khu. i, 381-piṭṭhesu pi passitabbaṃ)Saṃyutta-nikāya · Aṅguttara-nikāya · Khuddaka-nikāya, ababaṃ (S. i, 153; A. iii, 396; AA. iii, 329)Saṃyutta-nikāya · Aṅguttara-nikāya · Aṅguttara-nikāya-aṭṭhakathā, aṭaṭaṃ (S. i, 154; A. iii, 396; Khu. i, 381-piṭṭhesu pi passitabbaṃ)Saṃyutta-nikāya · Aṅguttara-nikāya · Khuddaka-nikāya, sogandhikaṃ (S. i, 154; A. iii, 396; Khu. i, 381-piṭṭhesu pi passitabbaṃ)Saṃyutta-nikāya · Aṅguttara-nikāya · Khuddaka-nikāya, uppalaṃ (S. i, 154; A. iii, 396; Khu. i, 381-piṭṭhesu pi passitabbaṃ)Saṃyutta-nikāya · Aṅguttara-nikāya · Khuddaka-nikāya, kumudaṃ (S. i, 154; A. iii, 396; Khu. i, 381-piṭṭhesu pi passitabbaṃ)Saṃyutta-nikāya · Aṅguttara-nikāya · Khuddaka-nikāya, padumaṃ (S. i, 154; A. iii, 396; Khu. i, 381-piṭṭhesu pi passitabbaṃ)Saṃyutta-nikāya · Aṅguttara-nikāya · Khuddaka-nikāya, puṇḍarikaṃ (S. i, 154; A. iii, 396; Khu. i, 381-piṭṭhesu pi passitabbaṃ)Saṃyutta-nikāya · Aṅguttara-nikāya · Khuddaka-nikāya, kathānaṃ, mahākathānaṃ, asaṅkheyyaṃ (JA. i, 36)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo i, página 36.
- Satasahassānaṃ sataṃ: koṭi (cien veces cien mil: diez millones, 10⁷).
- Koṭisatasahassānaṃ sataṃ: pakoṭi (cien veces cien mil diez millones: 10¹⁴).
- Pakoṭisatasahassānaṃ sataṃ: koṭipakoṭi (cien veces 10¹⁴: 10²¹).
- Koṭipakoṭisatasahassānaṃ sataṃ: nahutaṃ (cien veces 10²¹: 10²⁸).
- Nahutasatasahassānaṃ sataṃ: ninnahutaṃ (cien veces 10²⁸: 10³⁵).
- Ninnahutasatasahassānaṃ sataṃ: akkhobhiṇī (cien veces 10³⁵: 10⁴²).
- Así también: akkhobhiṇīsatasahassānaṃ sataṃ: bindhu (cien veces 10⁴²: 10⁴⁹), bindhusatasahassānaṃ sataṃ: abbudaṃ (cien veces 10⁴⁹: 10⁵⁶), abbudasatasahassānaṃ sataṃ: nirabbudaṃ (cien veces 10⁵⁶: 10⁶³), ahahaṃ (10⁷⁰), ababaṃ (10⁷⁷), aṭaṭaṃ (10⁸⁴), sogandhikaṃ (10⁹¹), uppalaṃ (10⁹⁸), kumudaṃ (10¹⁰⁵), padumaṃ (10¹¹²), puṇḍarikaṃ (10¹¹⁹), kathānaṃ (10¹²⁶), mahākathānaṃ (10¹³³), asaṅkheyyaṃ (10¹⁴⁰).
Tesaṃ paccayānaṃ ṇo lopam apajjate.
Gotamassa apaccaṃ Gotamo (Vin. i, 1)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 1. Evaṃ Vāsiṭṭho (D. i, 225)Dīgha-nikāya · tomo i, página 225, Venateyyo (Khu. v, 204)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 204, ālasyaṃ (A. iii, 364)Aṅguttara-nikāya · tomo iii, página 364, ārogyaṃ (D. i, 69)Dīgha-nikāya · tomo i, página 69.
- Gotamassa apaccaṃ Gotamo (descendiente de Gotama).
Así:
- Vāsiṭṭho (el descendiente de Vasiṭṭha).
- Venateyyo (el descendiente de Vinatā).
- ālasyaṃ (la pereza).
- ārogyaṃ (la salud).
Vibhāgatthe ca dhāpaccayo hoti.
Ekena vibhāgena ekadhā. Evaṃ dvidhā (Khu. vii, 179)Khuddaka-nikāya · tomo vii, página 179, tidhā (DhA. i, 171)Dhammapada-aṭṭhakathā · tomo i, página 171, catudhā (D. iii, 153)Dīgha-nikāya · tomo iii, página 153, pañcadhā (AbhA. i, 385)Abhidhamma-aṭṭhakathā · tomo i, página 385, chadhā.
Ceti kimatthaṃ? Sopaccayo hoti. Suttaso (A. ii, 207)Aṅguttara-nikāya · tomo ii, página 207, byañjanaso (A. i, 479)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 479, padaso (Vin. ii, 25)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 25.
- Ekena vibhāgena ekadhā (división en uno: de un modo).
Así:
- Dvīhi vibhāgena dvidhā (división en dos: de dos modos).
- Tīhi vibhāgena tidhā (división en tres: de tres modos).
- Catūhi vibhāgena catudhā (división en cuatro: de cuatro modos).
- Pañcahi vibhāgena pañcadhā (división en cinco: de cinco modos).
- Chahi vibhāgena chadhā (división en seis: de seis modos).
¿Cuál es la finalidad de decir “ca”? [Para incluir que también] hay el sufijo ‘so’.
- Suttaso (por sutta), byañjanaso (por letra), padaso (por palabra).
Sabbanāmehi pakāravacanatthe thāpaccayo hoti.
So pakāro tathā, taṃ pakāraṃ tathā, tena pakārena tathā, tassa pakārassa tathā, tasmā pakārā tathā, tassa pakārassa tathā, tasmiṃ pakāre tathā (M. i, 157; ii, 23)Majjhima-nikāya. Evaṃ yathā (M. i, 157; ii, 23)Majjhima-nikāya, sabbathā (M. ii, 27)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 27, aññathā (Vin. i, 116)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 116, itarathā (VinA. i, 230)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 230.
Tuggahaṇaṃ kimatthaṃ? Thatthā40Tatthā (Sad.). paccayo hoti. So pakāro tathatthā.41So viya pakāro tathattā (Sī). Evaṃ yathatthā, sabbathatthā, aññathatthā, itarathatthā.
- So pakāro tathā (ese modo: así); taṃ pakāraṃ tathā (a ese modo: así); tena pakārena tathā (por ese modo: así); tassa pakārassa tathā (para ese modo: así); tasmā pakārā tathā (desde ese modo: así); tassa pakārassa tathā (de ese modo: así); tasmiṃ pakāre tathā (en ese modo: así).
Así:
- yathā (como).
- sabbathā (de todos los modos).
- aññathā (de otro modo).
- itarathā (del otro modo).
¿Cuál es la finalidad de tomar ‘tu’? [Para incluir] el sufijo ‘thatthā’.
- So pakāro tathatthā (ese modo). Así: yathatthā, sabbathatthā, aññathatthā, itarathatthā.
Kiṃ ima icc etehi thaṃpaccayo hoti pakāravacanatthe.
Ko pakāro kathaṃ (Khu. vi, 149)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 149, kaṃ pakāraṃ kathaṃ, kena pakārena kathaṃ, kassa pakārassa kathaṃ, kasmā pakārā kathaṃ, kassa pakārassa kathaṃ, kasmiṃ pakāre kathaṃ (Khu. vi, 149)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 149. Ayaṃ pakāro itthaṃ (D. i, 31)Dīgha-nikāya · tomo i, página 31, imaṃ pakāraṃ itthaṃ, iminā pakārena itthaṃ, imassa pakārassa itthaṃ, imasmā pakārā itthaṃ, imassa pakārassa itthaṃ, imasmiṃ pakāre itthaṃ (D. i, 31)Dīgha-nikāya · tomo i, página 31.
- Ko pakāro kathaṃ (¿qué modo?: ¿cómo?); kaṃ pakāraṃ kathaṃ (¿qué modo?: ¿cómo?); kena pakārena kathaṃ (¿por qué modo?: ¿cómo?); kassa pakārassa kathaṃ (¿por medio de qué modo?: ¿cómo?); kasmā pakārā kathaṃ (¿desde de qué modo?: ¿cómo?); kassa pakārassa kathaṃ (¿de qué modo?: ¿cómo?); kasmiṃ pakāre kathaṃ (¿en qué modo?: ¿cómo?).
- Ayaṃ pakāro itthaṃ (este modo: de este modo); imaṃ pakāraṃ itthaṃ; iminā pakārena itthaṃ; imassa pakārassa itthaṃ; imasmā pakārā itthaṃ; imassa pakārassa itthaṃ; imasmiṃ pakāre itthaṃ.
Ādisarassa vā asaṃyogantassa ādibyañjanassa vā sarassa vuddhi hoti saṇakārake paccaye pare.
Ābhidhammiko (AbhA. i, 12; JA. i, 234)Abhidhamma-aṭṭhakathā · Jātaka-aṭṭhakathā, Venateyyo (Khu. v, 204)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 204, Vāsiṭṭho (Vin ii, 11)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 11, ālasyaṃ (A. iii, 364)Aṅguttara-nikāya · tomo iii, página 364, ārogyaṃ (D. i, 69)Dīgha-nikāya · tomo i, página 69.
Asaṃyogantasse ti kimatthaṃ? Bhaggavo (M. ii, 242; iii, 281; JA. ii, 73)Majjhima-nikāya · Jātaka-aṭṭhakathā, Manteyyo, Kunteyyo.
- Abhidhammaṃ adhīte: Ābhidhammiko (estudia Abhidhamma: uno que estudia el Abhidhamma).
- Vinatāya apaccaṃ: Venateyyo (descendiente de Vinatā).
- Vasiṭṭhassa apaccaṃ: Vāsiṭṭho (descendiente de Vasiṭṭha).
- Alasassa bhāvo: ālasyaṃ (estado del perezoso: pereza).
- Arogassa bhāvo: ārogyaṃ (estado de ausencia de enfermedad: salud).
¿Cuál es la finalidad de decir “asaṃyogantassa” (que no termina en consonante conjunta)? [Para excluir casos como]: Bhaggussa apaccaṃ: Bhaggavo (descendiente de Bhaggu), Mantiyā apaccaṃ: Manteyyo (descendiente de Manti), Kuntiyā apaccaṃ: Kunteyyo (descendiente de Kunti) [donde hay consonante conjunta].
I u icc etesaṃ ādibhūtānaṃ mā vuddhi hoti, tesu ca e-ovuddhāgamo hoti ṭhāne.
Byākaraṇam adhīte veyyākaraṇiko (D. i, 82; DA. i, 220-Sad. sutta 850)Dīgha-nikāya · Dīgha-nikāya-aṭṭhakathā · Saddanīti, nyāyam adhīte neyyāyiko, Byāvacchassa apaccaṃ Beyyāvaccho,42Byāvacchassa apaccaṃ veyyāvaccho (Sad. sutta 853). Byāvaccassa apaccaṃ veyyāvacco (Sī). dvāre niyutto dovāriko (A. ii, 481-Sad. sutta 854)Aṅguttara-nikāya · Saddanīti.
- Byākaraṇam adhīte veyyākaraṇiko (estudia gramática: el gramático).
- Nyāyam adhīte neyyāyiko (estudia lógica: el lógico).
- Byāvacchassa apaccaṃ Beyyāvaccho (descendiente de Byāvaccha).
- Dvāre niyutto dovāriko (dedicado a la puerta: el portero).
I u icc etesaṃ āttañ ca hoti, rikārāgamo ca ṭhāne.
Isissa bhāvo ārisyaṃ,44Ārissaṃ (Sī). iṇassa bhāvo āṇyaṃ, usabhassa bhāvo āsabhaṃ (S. i, 265)Saṃyutta-nikāya · tomo i, página 265, ujuno bhāvo ajjavaṃ45Ājjavaṃ (K). Ujuno bhāvo ajjavaṃ, pa, saṃyoge ādirassattaṅ ca (Rū. 380). Sogatamatavasena pana “ujuno bhāvo ajjavo” ti ākāro rassam āpajjati, so ca saddapulliṅgattaṃ yebhuyyena (Sad. 857)SaddanītiSaddanīti. (Traducción de los pasajes del Rūpasiddhi y del Saddanīti: “El estado de lo recto es ajjavaṃ” —etc.—, y ante [consonante] conjunta hay también acortamiento de la [vocal] inicial (Rū. 380). Según la doctrina buddhista (sogata), en “ujuno bhāvo ajjavo” la [vocal] ‘ā’ se acorta, y esa [palabra] es por lo general de género masculino (Sad. 857)SaddanītiSaddanīti.) (A. i, 93)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 93, icc evamādī yojetabbā.
Yūnam iti kimatthaṃ? Apāyesu jāto āpāyiko (Khu. i, 203)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 203.
Ṭhāne ti kimatthaṃ? Vematiko (Vin. iv, 142)Vinaya-piṭaka · tomo iv, página 142, opanayiko,46Opanayiko va opaneyyiko (Sad. 237-piṭṭhe)SaddanītiSaddanīti. opamāyiko, opāyiko (Vin. iii, 57)Vinaya-piṭaka · tomo iii, página 57.
- Isissa bhāvo ārisyaṃ (estado del sabio: sensatez).
- Iṇassa bhāvo āṇyaṃ (estado de deuda: endeudamiento).
- Usabhassa bhāvo āsabhaṃ (estado del toro: bravura).
- Ujuno bhāvo ajjavaṃ (estado de lo recto: rectitud).
Y así deben formarse los demás [casos].
¿Cuál es la finalidad de decir “yūnaṃ” (de ‘i’ y ‘u’)? [Para excluir casos como]: apāyesu jāto āpāyiko (nacido en el infierno), donde no hay ‘i’ ni ‘u’ [iniciales].
¿Cuál es la finalidad de decir “ṭhāne” (en el lugar apropiado)? [Para excluir casos como]: vimatiyā niyutto: vematiko (ocupado con duda: uno que tiene duda), upanaye niyutto: opanayiko (dedicado a acercar), upamāya niyutto: opamāyiko (ocupado con un símil), upāye niyutto: opāyiko (ocupado con un recurso) [donde no es el lugar apropiado].
Kvaci ādi-majjha-uttara icc etesaṃ dīgha-rassā honti paccayesu ca apaccayesu ca.
Ādidīgho tāva: Pākāro, nīvāro, pāsādo, pākaṭo, pātimokkho, pāṭikaṅkho icc evamādi.
Majjhedīgho tāva: Aṅgamāgadhiko, orabbhamāgaviko icc evamādi.
Uttaradīgho tāva: Khantī paramaṃ tapo titikkhā (Khu. i, 41)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 41, Añjanāgiri (JA. vii, 162)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo vii, página 162, Koṭarāvanaṃ, aṅgulī icc evamādi.
Ādirasso tāva: Pageva (M. i, 188)Majjhima-nikāya · tomo i, página 188 icc evamādi.
Majjherasso tāva: Sumedhaso (Khu. i, 17)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 17 suvaṇṇadharehi47Suvaṇṇadharāhi (K). icc evamādi.
Uttararasso tāva: Bhovādi nāma so hoti (Khu. i, 70)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 70, yathābhāvi guṇena so icc evamādi. Aññe pi yathājinavacanānuparodhena yojetabbā.
Caggahaṇena apaccayesu cā ti atthaṃ samucceti.
Tesu ādi-majjh’-uttaresu yathājinavacanānuparodhena48Jinavacanānuparodhena (Sī). kvaci vuddhi hoti, kvaci lopo hoti, kvaci āgamo hoti, kvaci vikāro hoti, kvaci viparīto hoti, kvaci ādeso hoti.
Ādivuddhi tāva: Ābhidhammiko, Venateyyo icc evamādi.
Majjhevuddhi tāva: Sukhaseyyaṃ, sukhakāri dānaṃ, sukhakāri sīlaṃ icc evamādi.
Uttaravuddhi tāva: Kāliṅgo (JA. iv, 233)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo iv, página 233, Māgadhiko (M. i, 287)Majjhima-nikāya · tomo i, página 287, paccakkhadhammā icc evamādi.
Ādilopo tāva: Tālīsaṃ icc evamādi.
Majjhelopo tāva: Kattukāmo (Vin. ii, 82)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 82, kumbhakāraputto (Vin. i, 50)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 50, Vedallaṃ icc evamādi.
Uttaralopo tāva: Bhikkhu, bhikkhunī icc evamādi.
Ādi-āgamo tāva: Vutto Bhagavatā (Khu. i, 195)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 195 icc evamādi.
Majjheāgamo tāva: Sa sīlavā, sa paññavā icc evamādi.
Uttara-āgamo tāva: Vedallaṃ (Vin. i, 50)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 50 icc evamādi.
Ādivikāro tāva: Ārisyaṃ, āṇyaṃ, āsabhaṃ, ajjavaṃ icc evamādi.
Majjhevikāro tāva: Varārisyaṃ, parārisyaṃ49Varārissaṃ, parārissaṃ (Sī). icc evamādi.
Uttaravikāro tāva: Yāni, tāni, sukhāni icc evamādi.
Ādiviparīto tāva: Uggate sūriye uggacchati icc evamādi.
Majjheviparīto tāva: Samuggacchati, samuggate sūriye icc evamādi.
Uttaraviparīto tāva: Digu, diguṇaṃ50Digu digunaṃ (Sī). (Vin. iii, 402)Vinaya-piṭaka · tomo iii, página 402 icc evamādi.
Ādi-ādeso tāva: Yūnaṃ icc evamādi.
Majjhe-ādeso tāva: Nyāyogā icc evamādi.
Uttara-ādeso tāva: sabbaseyyo, sabbaseṭṭho, cittaṃ icc evamādi. Evaṃ yathājinavacanānuparodhena sabbattha yojetabbā.
A iti akāro, i ī iti ivaṇṇo, u ū iti uvaṇṇo, tesaṃ akāra-ivaṇṇ’-uvaṇṇānaṃ ā-e-ovuddhiyo honti yathāsaṅkhyaṃ, ā-ī-ūvuddhi ca.51“Ā-ī-ūvuddhi cā” ti pāṭho sīhaḷapotthake natthi, tatthā pi tattha “oḷumpiko” ti padassa pacchā “a i u iti avuddhi. Abhidhammiko, vinateyyo, uḷumpiko” ti pāṭho atthi. Padarūpasiddhiyam pi “casaddaggahaṇam avuddhi sampiṇḍanatthaṃ, avadhāraṇatthaṃ vā” ti vuttaṃ. (Traducción del pasaje del Padarūpasiddhi: También en el Padarūpasiddhi se dice: “la mención de la palabra ‘ca’ es para recoger (sampiṇḍana) lo no-vuddhi, o para restringir (avadhāraṇa)”.)
Ābhidhammiko, Venateyyo, oḷumpiko.
Pana vuddhiggahaṇaṃ kimatthaṃ? Uttarapadavuddhibhāvatthaṃ, Aṅgamagadhehi āgatā ti Aṅgamāgadhikā (Vin. iii, 37)Vinaya-piṭaka · tomo iii, página 37. Nigamajanapadesu jātā ti negamajānapadā. Purimajanapadesu jātā ti porimajānapadā.52Purījanapadesu jātā porījānapadā (Sī). Sattāhe niyutto ti sattāhikā.53Sattāhiko (K). Catuvijje niyutto ti cātuvijjikā54Cātuvejjiko (K). icc evamādī yojetabbā.
Vuddhi icc anena kvattho? Vuddhādisarassa vā ’saṃyogantassa saṇe ca.
- Ābhidhammiko, Venateyyo, oḷumpiko.
¿Y cuál es la finalidad de tomar “vuddhi” [de nuevo]? Para que haya fortalecimiento del miembro final de la palabra.
- Aṅgamagadhehi āgatā ti Aṅgamāgadhikā (venidos de Aṅga y Magadha).
- Nigamajanapadesu jātā ti negamajānapadā (nacidos en los distritos del pueblo de mercado).
- Purimajanapadesu jātā ti porimajānapadā (nacidos en los distritos orientales).
- Sattāhe niyutto ti sattāhikā (ocupados durante siete días).
- Catuvijje niyutto ti cātuvijjikā (dedicados a las cuatro ciencias).
Y así deben formarse los demás [casos].
¿Cuál es la utilidad del nombre “vuddhi”? [Para emplearlo en suttas como] “Vuddhādisarassa vā ’saṃyogantassa saṇe ca” (§400).