Capítulo 6 de 8
Atha sabbāsaṃ vibhattīnaṃ yāni yāni pubbakāni cha padāni, tāni tāni parassapadasaññāni honti.
Taṃ yathā? Ti anti, si tha, mi ma.
Parassapadam icc anena kvattho? Kattari parassapadaṃ.
¿Cómo qué?
- Ti anti, si tha, mi ma.
¿Cuál es la utilidad del nombre “parassapada”? Para el uso del nombre “parassapada” en el sutta “Kattari parassapadaṃ” (§456).
Sabbāsaṃ vibhattīnaṃ yāni yāni parāni cha padāni, tāni tāni attanopadasaññāni honti.
Taṃ yathā? Te ante, se vhe, e mhe.
Attanopadam icc anena kvattho? Attanopadāni bhāve ca kammani.
¿Cómo qué?
- Te ante, se vhe, e mhe.
¿Cuál es la utilidad del nombre “attanopada”? Para el uso del nombre “attanopada” en el sutta “Attanopadāni bhāve ca kammani” (§453).
Tāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ parassapadānaṃ, attanopadānañ ca dve dve padāni paṭhama-majjhim’-uttamapurisasaññāni honti.
Taṃ yathā? Ti anti iti paṭhamapurisā, si tha iti majjhimapurisā, mi ma iti uttamapurisā. Attanopadānam pi te ante iti paṭhamapurisā, se vhe iti majjhimapurisā, e mhe iti uttamapurisā. Evaṃ sabbattha.
Paṭhama-majjhim’-uttamapurisam icc anena kvattho? Nāmamhi payujjamāne pi tulyādhikaraṇe paṭhamo, tumhe majjhimo, amhe uttamo.
¿Cómo qué?
- Ti anti corresponden a la tercera persona (paṭhamapurisā); si tha corresponden a la segunda persona (majjhimapurisā); mi ma corresponden a la primera persona (uttamapurisā).
- También en las voces medias: te ante corresponden a la tercera persona (paṭhamapurisā); se vhe corresponden a la segunda persona (majjhimapurisā); e mhe corresponden a la primera persona (uttamapurisā).
Así en todos los casos.
¿Cuál es la utilidad del nombre “paṭhama-majjhim’-uttamapurisa”? Para el uso de estos nombres en los suttas “Nāmamhi payujjamāne pi tulyādhikaraṇe paṭhamo”, “Tumhe majjhimo”, “Amhe uttamo” (§410-12).
Sabbesaṃ tiṇṇaṃ paṭhama-majjhim’-uttamapurisānaṃ ekābhidhāne paro puriso gahetabbo.
So ca paṭhati, tvañ ca paṭhasi, tumhe paṭhatha. So ca pacati, tvañ ca pacasi, tumhe pacatha.
Evaṃ sesāsu vibhattīsu paro puriso yojetabbo.
- So ca paṭhati, tvañ ca paṭhasi (él recita y tú recitas): al combinarse ambas personas, tumhe paṭhatha (vosotros recitáis).
- So ca pacati, tvañ ca pacasi (él cocina y tú cocinas): al combinarse ambas personas, tumhe pacatha (vosotros cocináis).
Así, en las inflexiones restantes se debe emplear la persona posterior.6Ejemplo canónico (Cp. 395): “ahañ ca Maddidevī ca, Jālī Kaṇhājinā c’ ubho; aññamaññaṃ sokanudā, vasāma assame tadā”. Traducción: En ese entonces, yo, la reina Maddī, y ambos, Jālī y Kaṇhājinā, vivimos, mutuamente disipando el pesar, en la ermita.
Nāmamhi payujjamāne pi appayujjamāne pi tulyādhikaraṇe paṭhamapuriso hoti.
So gacchati, te gacchanti.
Appayujjamāne pi: Gacchati, gacchanti.
Tulyādhikaraṇe ti kimatthaṃ? Tena haññase tvaṃ Devadattena.
- So gacchati (él va), te gacchanti (ellos van).
También cuando no se emplea [el nombre]:
- Gacchati ([él] va), gacchanti ([ellos] van).
¿Con qué fin se dice “tulyādhikaraṇe” (que tiene el mismo locus)? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay el mismo locus, como en el ejemplo siguiente: Tena haññase tvaṃ Devadattena (tú eres matado por ese Devadatta).
Tumhe payujjamāne pi appayujjamāne pi tulyādhikaraṇe majjhimapuriso hoti.
Tvaṃ yāsi, tumhe yātha.
Appayujjamāne pi: Yāsi, yātha.
Tulyādhikaraṇe ti kimatthaṃ? Tayā paccate odano.
- Tvaṃ yāsi (tú vas), tumhe yātha (vosotros vais).
También cuando no se emplea:
- Yāsi ([tú] vas), yātha ([vosotros] vais).
¿Con qué fin se dice “tulyādhikaraṇe” (que tiene el mismo locus)? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay el mismo locus, como en el ejemplo siguiente: Tayā paccate odano (el arroz es cocinado por ti).
Amhe payujjamāne pi appayujjamāne pi tulyādhikaraṇe uttamapuriso hoti.
Ahaṃ yajāmi, mayaṃ yajāma.
Appayujjamāne pi: Yajāmi, yajāma.
Tulyādhikaraṇe ti kimatthaṃ? Mayā ijjate Buddho.
- Ahaṃ yajāmi (yo hago una ofrenda), mayaṃ yajāma (nosotros hacemos una ofrenda).
También cuando no se emplea:
- Yajāmi ([yo] hago una ofrenda), yajāma ([nosotros] hacemos una ofrenda).
¿Con qué fin se dice “tulyādhikaraṇe” (que tiene el mismo locus)? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay el mismo locus, como en el ejemplo siguiente: Mayā ijjate Buddho (el Buddha es honrado por mí).
“Kāle” icc etaṃ adhikāratthaṃ veditabbaṃ.
Paccuppanne kāle vattamānāvibhatti hoti.
Pāṭaliputtaṃ gacchati, Sāvatthiṃ7Sāvatthiyaṃ (K). pavisati.
- Pāṭaliputtaṃ gacchati ([él] va a Pāṭaliputta).
- Sāvatthiṃ pavisati ([él] entra en Sāvatthī).
Āṇatyatthe ca āsīsatthe ca anuttakāle pañcamīvibhatti hoti.
Karotu kusalaṃ, sukhaṃ te hotu.
- Karotu kusalaṃ (que haga mérito).
- Sukhaṃ te hotu (que haya felicidad para ti).
Anumatyatthe ca parikappatthe ca anuttakāle sattamīvibhatti hoti.
Tvaṃ gaccheyyāsi. Kim ahaṃ kareyyāmi?
- Tvaṃ gaccheyyāsi (tú irías).
- Kim ahaṃ kareyyāmi? (¿qué haría yo?).
Apaccakkhe atīte kāle parokkhāvibhatti hoti.
Supine kila-m-āha. Evaṃ kila porāṇ’ āhu.
- Supine kila-m-āha (dicen que dijo en un sueño).
- Evaṃ kila porāṇ’ āhu (así, dicen, dijeron los antiguos).
Hiyyopabhuti10Hīyoppabhuti (Sī). atīte kāle paccakkhe vā apaccakkhe vā “hiyyattanī”11Hīyattanī (Sī). vibhatti hoti.
So agamā maggaṃ, te agamū maggaṃ.
- So agamā maggaṃ (él fue por el camino).
- Te agamū maggaṃ (ellos fueron por el camino).
Ajjappabhuti atīte kāle paccakkhe vā apaccakkhe vā samīpe ajjatanīvibhatti hoti.
So maggaṃ agamī, te maggaṃ agamuṃ.
- So maggaṃ agamī (él fue por el camino).
- Te maggaṃ agamuṃ (ellos fueron por el camino).
Hiyyattanī-ajjatanī icc etā vibhattiyo yadā māyogā,12Yoge (K). tadā sabbakāle ca honti.
Mā gamā, mā vacā, mā gamī, mā vacī.
Caggahaṇena pañcamīvibhatti pi hoti. Mā gacchāhi.
- Mā gamā (no vayas), mā vacā (no hables); mā gamī (no vayas), mā vacī (no hables).
Al tomar “ca”, hay también la inflexión “pañcamī”:
- Mā gacchāhi (no vayas).
Anāgate kāle bhavissantīvibhatti hoti.
So gacchissati, karissati. Te gacchissanti, karissanti.
- So gacchissati (él irá), karissati (hará).
- Te gacchissanti (ellos irán), karissanti (harán).
Kriyātipannamatte atīte kāle kālātipattivibhatti hoti.
So ce taṃ yānaṃ alabhissā, agacchissā. Te ce taṃ yānaṃ alabhissaṃsu, agacchissaṃsu.
- So ce taṃ yānaṃ alabhissā, agacchissā (si él hubiera conseguido ese carruaje, habría ido).
- Te ce taṃ yānaṃ alabhissaṃsu, agacchissaṃsu (si ellos hubieran conseguido ese carruaje, habrían ido).
Vattamānā icc esā saññā hoti ti anti, si tha, mi ma, te ante, se vhe, e mhe icc etesaṃ dvādasannaṃ padānaṃ.
Vattamānā icc anena kvattho? Vattamānā paccuppanne.
Pañcamī icc esā saññā hoti tu antu, hi tha, mi ma, taṃ antaṃ, ssu vho, e āmase icc etesaṃ dvādasannaṃ padānaṃ.
Pañcamī icc anena kvattho? Āṇatyāsiṭṭhe ’nuttakāle pañcamī.
Sattamī icc esā saññā hoti eyya eyyuṃ, eyyāsi eyyātha, eyyāmi eyyāma, etha eraṃ, etho eyyāvho, eyyaṃ eyyāmhe icc etesaṃ dvādasannaṃ padānaṃ.
Sattamī icc anena kvattho? Anumatiparikappatthesu sattamī.
Parokkhā icc esā saññā hoti a u, e ttha, aṃ mha,16Amha (Sī). ttha re, ttho vho, iṃ mhe17Imhe (Sī). icc etesaṃ dvādasannaṃ padānaṃ.
Parokkhā icc anena kvattho? Apaccakkhe parokkhātīte.
Hiyyattanī icc esā saññā hoti ā ū, o ttha, aṃ mhā,19Amha (Sī). ttha tthuṃ, se vhaṃ, iṃ mhase icc etesaṃ dvādasannaṃ padānaṃ.
Hiyyattanī icc anena kvattho? Hiyyopabhuti paccakkhe hiyyattanī.
Ajjatanī icc esā saññā hoti ī uṃ, o ttha, iṃ mhā, ā ū, se vhaṃ, aṃ mhe icc etesaṃ dvādasannaṃ padānaṃ.
Ajjatanī icc anena kvattho? Samīpe ’jjatanī.
Bhavissantī icc esā saññā hoti ssati ssanti, ssasi ssatha, ssāmi ssāma, ssate ssante, ssase ssavhe, ssaṃ ssāmhe icc etesaṃ dvādasannaṃ padānaṃ.
Bhavissantī icc anena kvattho? Anāgate bhavissantī.
Kālātipatti icc esā saññā hoti ssā ssaṃsu, sse ssatha, ssaṃ ssāmhā,23Ssamhā (Sī). ssatha ssisu,24Ssiṃsu (Sī). ssase ssavhe, ssiṃ25Ssaṃ (Sī). ssāmhase icc etesaṃ dvādasannaṃ padānaṃ.
Kālātipatti icc anena kvattho? Kriyātipanne ’tīte kālātipatti.
Hiyyattanādayo catasso vibhattiyo sabbadhātukasaññā honti.
Agamā, gaccheyya, gacchatu, gacchati (M. i, 326)Majjhima-nikāya · tomo i, página 326.
Sabbadhātuka icc anena kvattho? Ikārāgamo asabbadhātukamhi.
- Agamā ([él] fue), gaccheyya ([él] iría), gacchatu (que [él] vaya), gacchati ([él] va).
¿Cuál es la utilidad del nombre “sabbadhātuka”? Para el uso del nombre “sabbadhātuka” en el sutta “Ikārāgamo asabbadhātukamhi” (§516).
Dhātu-liṅga icc etehi parā paccayā honti.
Karoti, gacchati. Yo koci karoti, taṃ añño “karohi karohi” icc evaṃ bravīti, atha vā karontaṃ payojayati27Payojayatī ti (Sī). = kāreti. Saṃgho pabbatam iva attānam ācarati28Attānam ācaratī ti (Sī). = pabbatāyati. Taḷākaṃ samuddam iva attānam ācarati29Attānam ācaratī ti (Sī). = samuddāyati. Saddo cicciṭam iva attānam ācarati30Attānam ācaratī ti (Sī). = cicciṭāyati (Vin. iii, 320)Vinaya-piṭaka · tomo iii, página 320. Vasiṭṭhassa apaccaṃ Vāsiṭṭho (Vin. ii, 11)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 11. Evam aññe pi yojetabbā.
- Karoti ([él] hace), gacchati ([él] va).
- Yo koci karoti, taṃ añño “karohi karohi” icc evaṃ bravīti, atha vā karontaṃ payojayati = kāreti (alguien hace, y otro le dice “haz, haz”, o bien lo pone a hacer: [él] hace hacer).
- Saṃgho pabbatam iva attānam ācarati = pabbatāyati (el Sangha se comporta como una montaña: hace de montaña).
- Taḷākaṃ samuddam iva attānam ācarati = samuddāyati (el lago se comporta como un mar: hace de mar).
- Saddo cicciṭam iva attānam ācarati = cicciṭāyati (el sonido se comporta como un “ci-ci”: chisporrotea).
- Vasiṭṭhassa apaccaṃ Vāsiṭṭho (el descendiente de Vasiṭṭha).
Así deben formarse también los demás.
Tija gupa kita māna icc etehi dhātūhi kha cha sa icc ete paccayā honti vā.
Titikkhati (A. ii, 468; Khu. i, 59)Aṅguttara-nikāya · Khuddaka-nikāya, jigucchati (Khu. i, 320; M. ii, 87)Khuddaka-nikāya · Majjhima-nikāya, tikicchati (Khu. vi, 183)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 183, vīmaṃsati (A. ii, 304; Khu. ii, 318)Aṅguttara-nikāya · Khuddaka-nikāya.
Vā ti kimatthaṃ? Tejati, gopati,33Gopayati (Sī). māneti.
- Titikkhati ([él] soporta), jigucchati ([él] siente aversión), tikicchati ([él] cura), vīmaṃsati ([él] investiga).
- tija (§457)
- tij (§521)
- tij + kha (§433)
- ti + tij + kha (§458)
- ti + tik + kha (§473)
- ti + tik + kha + ti (§414) = titikkhati (§11)
- gupa (§457)
- gup (§521)
- gup + cha (§433)
- gu + gup + cha (§458)
- gi + gup + cha
- ji + gup + cha
- ji + guc + cha (§472)
- ji + guc + cha + ti (§414) = jigucchati (§11)
- kita (§457)
- kit (§521)
- kit + cha (§433)
- ki + kit + cha (§458)
- ta + kit + cha
- ti + kit + cha
- ti + kic + cha (§472)
- ti + kic + cha + ti (§414) = tikicchati (§11)
- māna (§457)
- mān (§521)
- mān + sa (§433)
- mā + mān + sa (§458)
- mī + mān + sa
- vī + mān + sa
- vī + maṃ + sa
- vī + maṃ + sa + ti (§414) = vīmaṃsati (§11)
¿Con qué fin se dice “vā” (opcionalmente)? Para admitir excepciones a la regla, como en los ejemplos siguientes: tejati ([él] afila), gopati ([él] protege), māneti ([él] honra).
Bhuja ghasa hara su pā icc evamādīhi dhātūhi tumicchatthesu kha cha sa icc ete paccayā honti vā.
Bhottum icchati = bubhukkhati. Ghasitum icchati = jighacchati (Khu. i, 43)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 43. Haritum icchati = jigīsati (Khu. v, 359)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 359. Sotum icchati = sussusati (D. i, 220; A. i, 73)Dīgha-nikāya · Aṅguttara-nikāya. Pātum icchati = pivāsati.
Vā ti kimatthaṃ? Bhottum icchati.
Tumicchatthesū ti kimatthaṃ? Bhuñjati (Vin. ii, 97)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 97.
- Bhottum icchati = bubhukkhati (quiere comer).
- Ghasitum icchati = jighacchati (quiere comer).
- Haritum icchati = jigīsati (quiere llevar).
- Sotum icchati = sussusati (quiere oír).
- Pātum icchati = pivāsati (quiere beber).
¿Con qué fin se dice “vā” (opcionalmente)? Para admitir una excepción a la regla, como en el ejemplo siguiente: bhottum icchati (quiere comer).
¿Con qué fin se dice “tumicchatthesu” (en los significados de querer [hacer algo])? Para impedir la operación de esta regla cuando no aplican los significados de querer [hacer algo], como en el ejemplo siguiente: bhuñjati ([él] come).
Nāmato kattūpamānā ācāratthe āyapaccayo hoti.
Saṃgho pabbatam iva attānam ācarati = pabbatāyati. Taḷākaṃ samuddam iva attānam ācarati = samuddāyati. Saddo cicciṭam iva attānam ācarati = cicciṭāyati (Vin. iii, 320; S. i, 171)Vinaya-piṭaka · Saṃyutta-nikāya. Evaṃ aññe pi yojetabbā.
- Saṃgho pabbatam iva attānam ācarati = pabbatāyati (el Sangha se comporta sí mismo como una montaña: hace de montaña).
- Taḷākaṃ samuddam iva attānam ācarati = samuddāyati (el lago se comporta sí mismo como un mar: hace de mar).
- Saddo cicciṭam iva attānam ācarati = cicciṭāyati (el sonido se comporta sí mismo como un “ci-ci”: chisporrotea).
Así deben formarse también los demás.
Nāmato upamānā ācāratthe ca īyapaccayo hoti.
Achattaṃ chattam iva ācarati35Ācaratī ti (Sī). = chattīyati. Aputtaṃ puttam iva ācarati36Ācaratī ti (Sī). = puttīyati.
Upamānā ti kimatthaṃ? Dhammaṃ ācarati.37Dhammam ācarati (Rū, Sad.). Dhammaṃ ācaratī ti dhammacārī (K).
Ācāre ti kimatthaṃ? Achattaṃ chattam iva rakkhati. Evaṃ aññe pi yojetabbā.
- Achattaṃ chattam iva ācarati = chattīyati (trata lo que no es una sombrilla como si fuera una sombrilla).
- Aputtaṃ puttam iva ācarati = puttīyati (trata a quien no es hijo como si fuera un hijo).
¿Con qué fin se dice “upamāna” (comparación)? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay comparación, como en el ejemplo siguiente: Dhammaṃ ācarati (practica el Dhamma).
¿Con qué fin se dice “ācāra” (comportamiento)? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay [un verbo que signifique] comportamiento, como en el ejemplo siguiente: achattaṃ chattam iva rakkhati (protege lo que no es una sombrilla como si fuera una sombrilla).
Así deben formarse también los demás.
Nāmamhā attano icchatthe īyapaccayo hoti.
Attano pattam icchati = pattīyati. Evaṃ vatthīyati, parikkhārīyati, cīvarīyati, dhanīyati, ghaṭīyati (DhA. i, 30)Dhammapada-aṭṭhakathā · tomo i, página 30.
Atticchatthe ti kimatthaṃ? Aññassa pattam icchati. Evaṃ aññe pi yojetabbā.
- Attano pattam icchati = pattīyati (desea el cuenco para sí mismo).
Así:
- Vatthīyati (desea la tela para sí mismo), parikkhārīyati (desea los requisitos para sí mismo), cīvarīyati (desea el hábito para sí mismo), dhanīyati (desea la riqueza para sí mismo), ghaṭīyati (desea el cántaro para sí mismo).
¿Con qué fin se dice “atticchatthe” (en el significado de desear para uno mismo)? Para impedir la operación de esta regla cuando no aplica el significado de desear para uno mismo, como en el ejemplo siguiente: aññassa pattam icchati (desea el cuenco para otro).
Así deben formarse también los demás.
Sabbehi dhātūhi ṇe ṇaya ṇāpe ṇāpaya icc ete paccayā honti kāritasaññā ca hetvatthe.
Yo koci karoti, taṃ añño “karohi karohi” icc evaṃ bravīti,38“Abravi, abravun” ti atītakālikapadāni katthaci dissanti, taṃ na yuttaṃ, taṃsaṃvaṇṇetabbabhūtānaṃ “kāreti, kārentī” tyādīnaṃ padānaṃ vattamānakālikattā. Bruvanti (Rū. 502-sutte), brunti (Sad. Dhātumāla 145-piṭṭhe). atha vā karontaṃ payojayati = kāreti (M. ii, 332)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 332, kārayati, kārāpeti (Vin. i, 240)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 240, kārāpayati. Ye keci karonti, te aññe “karotha karotha” icc evaṃ bruvanti39Purimapiṭṭhe passitabbaṃ. = kārenti (M. i, 121)Majjhima-nikāya · tomo i, página 121, kārayanti, kārāpenti (Vin. i, 121)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 121, kārāpayanti. Yo koci pacati, taṃ añño “pacāhi pacāhi” icc evaṃ bravīti,40Purimapiṭṭhe passitabbaṃ. atha vā pacantaṃ payojayati = pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati. Ye keci pacanti, te aññe “pacatha pacatha” icc evaṃ bruvanti41Purimapiṭṭhe passitabbaṃ. = pācenti, pācayanti, pācāpenti, pācāpayanti. Evaṃ bhaṇeti, bhaṇayati, bhaṇāpeti, bhaṇāpayati. Bhaṇenti, bhaṇayanti, bhaṇāpenti, bhaṇāpayanti. Tatha-r-iva aññe pi yojetabbā.
Hetvatthe ti kimatthaṃ? Karoti (M. i, 10)Majjhima-nikāya · tomo i, página 10, pacati.
Atthaggahaṇena alapaccayo hoti. Jotalati.
- Yo koci karoti, taṃ añño “karohi karohi” icc evaṃ bravīti, atha vā karontaṃ payojayati = kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati (alguien hace, y otro le dice “haz, haz”, o bien lo incita a hacer: [él] le hace hacer).
- Ye keci karonti, te aññe “karotha karotha” icc evaṃ bruvanti = kārenti, kārayanti, kārāpenti, kārāpayanti (unos hacen, y otros les dicen “haced, haced”: [ellos] les hacen hacer).
- Yo koci pacati, taṃ añño “pacāhi pacāhi” icc evaṃ bravīti, atha vā pacantaṃ payojayati = pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati (alguien cocina, y otro le dice “cocina, cocina”, o bien lo incita a cocinar: [él] le hace cocinar).
- Ye keci pacanti, te aññe “pacatha pacatha” icc evaṃ bruvanti = pācenti, pācayanti, pācāpenti, pācāpayanti (unos cocinan, y otros les dicen “cocinad, cocinad”: [ellos] les hacen cocinar).
Así:
- Bhaṇeti, bhaṇayati, bhaṇāpeti, bhaṇāpayati ([él] hace recitar); bhaṇenti, bhaṇayanti, bhaṇāpenti, bhaṇāpayanti ([ellos] hacen recitar).
De igual modo deben formarse también los demás.
¿Con qué fin se dice “hetvatthe” (en el significado de causa)? Para impedir la operación de esta regla cuando no aplica el significado de causa, como en los ejemplos siguientes: karoti ([él] hace), pacati ([él] cocina).
Al tomar “attha”, hay también el sufijo ‘ala’: jotalati ([él] hace brillar).
Tasmā nāmasmā ṇayapaccayo hoti kāritasañño ca dhāturūpe sati.
Hatthinā atikkamati maggaṃ42Magganti (Sī). = atihatthayati. Vīṇāya upagāyati gītaṃ43Gītanti (Sī). = upavīṇayati. Daḷhaṃ karoti vīriyaṃ44Vīriyanti (Sī). = daḷhayati. Visuddhā hoti ratti45Rattīhi (Sī). = visuddhayati.
Caggahaṇena āra āla icc ete paccayā honti. Santaṃ46Santaraṃ (Sī). karoti = santārati;47Santarārati (Sī). upakkamaṃ karoti = upakkamālati.
- Hatthinā atikkamati maggaṃ = atihatthayati (cruza el camino en elefante).
- Vīṇāya upagāyati gītaṃ = upavīṇayati (canta una canción con el arpa).
- Daḷhaṃ karoti vīriyaṃ = daḷhayati (hace firme el esfuerzo).
- Visuddhā hoti ratti = visuddhayati (la noche es clara).
Al tomar “ca”, hay también los sufijos ‘āra’ y ‘āla’:
- Santaṃ karoti = santārati (apacigua).
- Upakkamaṃ karoti = upakkamālati (emprende).
Sabbehi dhātūhi bhāva-kammesu yapaccayo hoti.
Ṭhīyate, bujjhate, paccate, labbhate, karīyate, yujjate,48Ijjate (Sī). uccate.
Bhāva-kammesū ti kimatthaṃ? Karoti, pacati, paṭhati.
- Ṭhīyate (la acción de estar en pie), bujjhate (la acción de conocer, o es conocido), paccate (la acción de cocinar, o es cocinado), labbhate (la acción de obtener, o es obtenido), karīyate (la acción de hacer, o es hecho), yujjate (la acción de uncir, o es uncido), uccate (la acción de decir, o es dicho).
¿Con qué fin se dice “bhāva-kammesu” (en el impersonal y el pasivo)? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay ni impersonal ni pasivo, como en los ejemplos siguientes: karoti ([él] hace), pacati ([él] cocina), paṭhati ([él] recita).
Tassa yapaccayassa cavagga-yakāra-vakārattaṃ hoti dhātūnaṃ antena50Dhātvantena (Sī). saha yathāsambhavaṃ.
Vuccate, vuccante, uccate, uccante, paccate, paccante. Majjate, majjante, yujjate, yujjante. Bujjhate, bujjhante, kujjhate, kujjhante, ujjhate, ujjhante. Haññate, haññante. Kayyate, kayyante. Dibbate, dibbante.
- Vuccate,51√vaca + ya + te = vuccate. El procedimiento es similar para “paccate”. vuccante; uccate, uccante (es dicho; son dichos); paccate, paccante (es cocinado; son cocinados).
- Majjate,52√maja + ya + te = majjate. majjante (es frotado; son frotados); yujjate, yujjante (es uncido; son uncidos).
- Bujjhate,53√budha + ya + te = bujjhate. bujjhante (es conocido; son conocidos); kujjhate, kujjhante (se enoja; se enojan); ujjhate, ujjhante (es abandonado; son abandonados).
- Haññate,54√hana + ya + te = haññate. haññante (es matado; son matados).
- Kayyate, kayyante (es hecho; son hechos).
- Dibbate, dibbante (es jugado; son jugados).
Sabbehi dhātūhi yamhi paccaye55Tasmiṃ yapaccaye (Sī). pare ivaṇṇāgamo hoti vā.
Karīyate, karīyati (M. ii, 101)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 101, gacchīyate, gacchīyati.
Vā ti kimatthaṃ? Kayyate.
- Karīyate, karīyati (el estado de hacer, o es hecho); gacchīyate, gacchīyati (el estado de ir, o es ido).
¿Con qué fin se dice “vā” (opcionalmente)? Para admitir una excepción a esta regla, como en el ejemplo siguiente: kayyate (es hecho).
Sabbehi dhātūhi yapaccayo pubbarūpam āpajjate vā.
Vuḍḍhate, phallate, dammate, sakkate, labbhate, dissate.57En el manuscrito cingalés se lee a continuación el pasaje “vā ti kimatthaṃ? Damyate”, y lo mismo en la Saddanīti-suttamālā.
- Vuḍḍhate58√vaḍha + ya + te = vaḍḍhate. (crece), phallate (se parte), dammate (el estado de domar, o es domado), sakkate (es honrado), labbhate (el estado de obtener, o es obtenido), dissate (el estado de ver, o es visto).
Yathā heṭṭhā bhāva-kammesu yapaccayassa ādeso hoti tathā kattari pi60Kattari ca (Sī). yapaccayassa ādeso kātabbo.
Bujjhati (JA. i, 403)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo i, página 403, vijjhati, maññati (Khu. i, 22)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 22, sibbati (Vin. ii, 86)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 86.
- Bujjhati ([él] conoce), vijjhati ([él] perfora), maññati ([él] piensa), sibbati ([él] cose).
Bhū icc evamādito dhātugaṇato apaccayo hoti kattari.
Bhavati (Khu. i, 67)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 67, paṭhati, pacati, jayati.
Rudha icc evamādito dhātugaṇato apaccayo hoti kattari, pubbe niggahitāgamo hoti.
Rundhati (SnA. i, 161)Suttanipāta-aṭṭhakathā · tomo i, página 161, chindati, bhindati.
Caggahaṇena i ī e o icc ete paccayā honti niggahitapubbañ ca.
Rundhiti, rundhīti, rundheti, rundhoti, sumbhoti, parisumbhoti.
- Rundhati ([él] obstruye), chindati ([él] corta), bhindati ([él] rompe).
Al tomar “ca”, hay también los sufijos ‘i’, ‘ī’, ‘e’ y ‘o’, y la niggahita delante:
- Rundhiti, rundhīti, rundheti, rundhoti ([él] obstruye); sumbhoti, parisumbhoti ([él] golpea).
Divu icc evamādito dhātugaṇato yapaccayo hoti kattari.
Dibbati (VinA. i, 6)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 6, sibbati (Vin. ii, 86)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 86, yujjhati, vijjhati, bujjhati (Khu. i, 33)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 33.
Su icc evamādito dhātugaṇato ṇu ṇā uṇā icc ete paccayā honti kattari.
Abhisuṇoti, abhisuṇāti; saṃvuṇoti, saṃvuṇāti; āvuṇoti, āvuṇāti; pāpuṇoti,63Los maestros dicen que el ejemplo “pāpuṇotī” no es correcto, y tampoco se encuentra en Nyāsa, Suttaniddesa, Padarūpasiddhi ni en Saddanīti. Con la raíz “apa” precedida de “pa”, la forma “pāpuṇotī” no se establece ni con el sufijo ‘ṇu’, ni con el sufijo ‘ṇā’, ni con el sufijo ‘uṇā’. pāpuṇāti (M. ii, 99)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 99.
- Abhisuṇoti, abhisuṇāti ([él] oye).
- Saṃvuṇoti, saṃvuṇāti ([él] contiene).
- Āvuṇoti, āvuṇāti ([él] ensarta).
- Pāpuṇoti, pāpuṇāti ([él] alcanza).
Kī icc evamādito dhātugaṇato nāpaccayo hoti kattari.
Kiṇāti, jināti (Khu. i, 64)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 64, dhunāti, munāti, lunāti, punāti.64Muṇāti, luṇāti, puṇati (Sī).
Gaha icc evamādito dhātugaṇato ppa ṇhā icc ete paccayā honti kattari.
Gheppati, gaṇhāti (VinA. i, 20)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 20.
Tanu icc evamādito dhātugaṇato o yira icc ete paccayā honti kattari.
Tanoti, tanohi; karoti (M. i, 10)Majjhima-nikāya · tomo i, página 10, karohi (Khu. ii, 172)Khuddaka-nikāya · tomo ii, página 172; kayirati, kayirāhi.
Cura icc evamādito dhātugaṇato ṇe ṇaya icc ete paccayā honti kattari, kāritasaññā ca.
Coreti, corayati; cinteti (JA. i, 227)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo i, página 227, cintayati; manteti, mantayati.
Bhāve ca kammani ca attanopadāni honti.
Uccate, uccante; majjate, majjante; yujjate, yujjante; kujjhate, kujjhante; labbhate, labbhante; kayyate, kayyante.
- Uccate,66El sujeto se puede colocar en la tercera inflexión: “purisena uccate”, lit., por el hombre diciendo. uccante (el estado de decir o es dicho; el estado de decir o son dichos).
- Majjate, majjante (es frotado, son frotados).
- Yujjate, yujjante (es uncido, son uncidos).
- Kujjhate, kujjhante (se enoja, se enojan).
- Labbhate, labbhante (el estado de obtener o es obtenido; el estado de obtener o son obtenidos).
- Kayyate, kayyante (el estado de hacer o es hecho; el estado de hacer o son hechos).
Kattari ca attanopadāni honti.
Maññate, rocate, socate, bujjhate, jāyate (Khu. i, 45)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 45.
- Maññate67√mana + ya + te. En este caso ‘ya’ es el signo de conjugación del tercer grupo. ([él] piensa), rocate ([él] brilla), socate ([él] se aflige), bujjhate ([él] conoce), jāyate ([él] nace).
Dhātuniddiṭṭhehi paccayehi khādi-kāritantehi vibhattiyo honti.
Titikkhati (Khu. i, 59)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 59, jigucchati (M. ii, 87)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 87, vīmaṃsati (A. ii, 304)Aṅguttara-nikāya · tomo ii, página 304, samuddāyati, puttīyati, kāreti (M. ii, 332)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 332, pāceti.
- Titikkhati ([él] soporta), jigucchati ([él] siente aversión), vīmaṃsati ([él] investiga), samuddāyati ([él] hace de mar), puttīyati ([él] trata como a un hijo), kāreti ([él] hace hacer), pāceti ([él] hace cocinar).
Kattari parassapadaṃ hoti.
Karoti (Khu. vii, 83)Khuddaka-nikāya · tomo vii, página 83, pacati, paṭhati, gacchati (M. i, 326)Majjhima-nikāya · tomo i, página 326.
- Karoti ([él] hace), pacati ([él] cocina), paṭhati ([él] recita), gacchati ([él] va).
Bhū icc evamādayo ye saddagaṇā, te dhātusaññā honti.
Bhavati (M. ii, 338)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 338, bhavanti (M. ii, 335)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 335, carati, caranti (M. i, 129)Majjhima-nikāya · tomo i, página 129, pacati, pacanti, cintayati, cintayanti, hoti (M. i, 10)Majjhima-nikāya · tomo i, página 10, honti (M. i, 10)Majjhima-nikāya · tomo i, página 10, gacchati (M. iii, 338)Majjhima-nikāya · tomo iii, página 338, gacchanti (A. ii, 5)Aṅguttara-nikāya · tomo ii, página 5.
- Bhavati, bhavanti ([él] es, [ellos] son).
- Carati, caranti ([él] anda, [ellos] andan).
- Pacati, pacanti ([él] cocina, [ellos] cocinan).
- Cintayati, cintayanti ([él] piensa, [ellos] piensan).
- Hoti, honti ([él] es, [ellos] son).
- Gacchati, gacchanti ([él] va, [ellos] van).
Ādibhūtānaṃ vaṇṇānaṃ ekassarānaṃ kvaci dvebhāvo hoti.
Titikkhati, jigucchati, tikicchati, vīmaṃsati, bubhukkhati, pivāsati, daddallati, dadāti (Khu. i, 49)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 49, jahāti (Khu. vii, 96)Khuddaka-nikāya · tomo vii, página 96, caṅkamati (A. ii, 212)Aṅguttara-nikāya · tomo ii, página 212.
Kvacī ti kimatthaṃ? Kampati, calati.
- Titikkhati ([él] soporta), jigucchati ([él] siente aversión), tikicchati ([él] cura), vīmaṃsati ([él] investiga), bubhukkhati ([él] quiere comer), pivāsati ([él] quiere beber), daddallati ([él] resplandece), dadāti ([él] da), jahāti ([él] abandona), caṅkamati ([él] pasea).
¿Con qué fin se dice “kvaci” (a veces)? Para admitir una excepción a la regla, como en los ejemplos siguientes: kampati ([él] tiembla), calati ([él] se agita).69Nota del traductor (Ven. A. Thitzana, Kaccāyana Pāli Vyākaraṇaṁ, vol. 2, p. 645, n. 42): Por lo general, esta reduplicación sólo se aplica a los verbos que llevan los sufijos de §433 · Tija-gupa-kita-mānehi kha-cha-sā vā — Opcionalmente, tras “tija”, “gupa”, “kita” y “māna”, [hay] ‘kha’, ‘cha’ y ‘sa’.">§433 y §434 · Bhuja-ghasa-hara-su-pādīhi tumicchatthesu — Tras “bhuja”, “ghasa”, “hara”, “su” y “pā”, en los significados de querer [hacer algo].">§434. Los demás verbos, los que llevan signos de conjugación (vikaraṇa), también pueden reduplicarse cuando están en la inflexión “parokkhā” y en algunas otras terminaciones flexivas.
Dvebhūtassa dhātussa yo pubbo, so abbhāsasañño hoti.
Dadhāti, dadāti, babhūva.
- Dadhāti ([él] lleva/sostiene), dadāti ([él] da), babhūva ([él] fue).
Abbhāse vattamānassa sarassa rasso hoti.
Dadhāti, jahāti (Khu. vii, 96)Khuddaka-nikāya · tomo vii, página 96.
- Dadhāti ([él] sostiene), jahāti ([él] abandona).
Abbhāsagatānaṃ dutiya-catutthānaṃ paṭhama-tatiyā honti.
Ciccheda, bubhukkhati, babhūva, dadhāti.
- Ciccheda ([él] cortó), bubhukkhati ([él] quiere comer), babhūva ([él] fue), dadhāti ([él] sostiene).
Abbhāse vattamānassa kavaggassa cavaggo hoti.
Cikicchati, jigucchati, jighacchati (Khu. i, 43)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 43, jigīsati (Khu. v, 359)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 359,70Jigiṃsati (Sī). jaṅgamati, caṅkamati (A. ii, 212)Aṅguttara-nikāya · tomo ii, página 212.
- Cikicchati ([él] cura), jigucchati ([él] siente aversión), jighacchati ([él] quiere comer), jigīsati ([él] quiere llevar), jaṅgamati ([él] anda de acá para allá), caṅkamati ([él] pasea).
Māna kita icc etesaṃ dhātūnaṃ abbhāsagatānaṃ vakāra-takārattaṃ hoti vā yathāsaṅkhyaṃ.
Vīmaṃsati, tikicchati (Khu. vi, 183)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 183.
Vā ti kimatthaṃ? Cikicchati.
- Vīmaṃsati71La ‘a’ de ‘va’ –la sílaba anterior (abbhāsa)– se sustituye por ‘ī’ por §465 · Antass’ ivaṇṇākāro vā — Opcionalmente, [hay] ‘i’, ‘ī’ o la letra ‘a’ en lugar del final.">§465. √mā se sustituye por ‘maṃ’ por §467 · Tato pā-mānānaṃ vā-maṃ sesu — Tras esa, [hay] ‘vā’ y ‘maṃ’ de “pā” y “māna”, cuando sigue ‘sa’.">§467. ([él] investiga), tikicchati72La ‘a’ de ‘ta’ –la sílaba anterior (abbhāsa)– se sustituye por ‘i’ por §465 · Antass’ ivaṇṇākāro vā — Opcionalmente, [hay] ‘i’, ‘ī’ o la letra ‘a’ en lugar del final.">§465. ([él] cura).
¿Con qué fin se dice “vā” (opcionalmente)? Para admitir una excepción a la regla, como en el ejemplo siguiente: cikicchati ([él] cura).
Abbhāse vattamānassa hakārassa jo hoti.
Jahāti (Khu. i, 183)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 183, juhvati, juhoti, jahāra.
- Jahāti ([él] abandona), juhvati, juhoti ([él] ofrenda), jahāra ([él] llevó).
Abbhāsassa antassa ivaṇṇo hoti, akāro vā.
Jigucchati (M. ii, 87)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 87, pivāsati, vīmaṃsati, jighacchati (Khu. i, 43)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 43, babhūva, dadhāti.
Vā ti kimatthaṃ? Bubhukkhati.
- Jigucchati ([él] siente aversión), pivāsati ([él] quiere beber), vīmaṃsati ([él] investiga), jighacchati ([él] quiere comer), babhūva ([él] fue), dadhāti ([él] sostiene).
¿Con qué fin se dice “vā” (opcionalmente)? Para admitir una excepción a la regla, como en el ejemplo siguiente: bubhukkhati ([él] quiere comer).
Abbhāsassa ante niggahitāgamo hoti vā.
Caṅkamati (M. iii, 154)Majjhima-nikāya · tomo iii, página 154, cañcalati, jaṅgamati.
Vā ti kimatthaṃ? Pivāsati, daddallati.
- Caṅkamati ([él] pasea), cañcalati ([él] se agita), jaṅgamati ([él] anda de acá para allá).
¿Con qué fin se dice “vā” (opcionalmente)? Para admitir una excepción a la regla, como en los ejemplos siguientes: pivāsati ([él] quiere beber), daddallati ([él] resplandece).
Tato abbhāsato pā māna icc etesaṃ dhātūnaṃ vā maṃ icc ete ādesā honti yathāsaṅkhyaṃ sapaccaye pare.
Pivāsati, vīmaṃsati.
- Pivāsati ([él] quiere beber), vīmaṃsati ([él] investiga).
Ṭhā icc etassa dhātussa tiṭṭhādeso hoti vā.
Tiṭṭhati (M. i, 155)Majjhima-nikāya · tomo i, página 155, tiṭṭhatu (M. i, 196)Majjhima-nikāya · tomo i, página 196; tiṭṭheyya (M. i, 190)Majjhima-nikāya · tomo i, página 190, tiṭṭheyyuṃ.
Vā ti kimatthaṃ? Ṭhāti.
- Tiṭṭhati ([él] está en pie), tiṭṭhatu (que [él] esté en pie); tiṭṭheyya ([él] estaría en pie), tiṭṭheyyuṃ ([ellos] estarían en pie).
¿Con qué fin se dice “vā” (opcionalmente)? Para admitir una excepción a esta regla, como en el ejemplo siguiente: ṭhāti ([él] está en pie).
Pā icc etassa dhātussa pivādeso hoti vā.
Pivati (M. ii, 5)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 5, pivatu (Khu. i, 175)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 175; piveyya, piveyyuṃ.
Vā ti kimatthaṃ? Pāti.
- Pivati ([él] bebe), pivatu (que [él] beba); piveyya ([él] bebería), piveyyuṃ ([ellos] beberían).
¿Con qué fin se dice “vā” (opcionalmente)? Para admitir una excepción a la regla, como en el ejemplo siguiente: pāti ([él] bebe).
Ñā icc etassa dhātussa jā-jaṃ-nāādesā honti vā.74Vāggahaṇamihānuvattate (Syā), vā ti kimatthaṃ? Viññāyati (Sī, Sad.) jādeso nāmhi jaṃ ñāmhi, nābhāvo timhi evidha.
Jānāti (M. i, 141, 143)Majjhima-nikāya; jāneyya, jāniyā, jaññā (Khu. i, 37)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 37; nāyati.
Disa icc etassa dhātussa passa dissa dakkha icc ete ādesā honti vā.
Passati (Khu. i, 53)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 53, dissati (Khu. i, 176)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 176, dakkhati (Khu. i, 410)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 410, adakkha.
Vā ti kimatthaṃ? Addasa (M. i, 196)Majjhima-nikāya · tomo i, página 196.
- Passati, dissati ([él] ve);76Según Kaccāyana, “dissati” puede ser tanto activo como pasivo. dakkhati ([él] verá), adakkha ([él] vio).
¿Con qué fin se dice “vā” (opcionalmente)? Para admitir una excepción a esta regla, como en el ejemplo siguiente: addasa ([él] vio).
Byañjanantassa dhātussa co hoti chapaccayesu paresu.77Chappaccaye pare (Sī, Rū).
Jigucchati, tikicchati, jighacchati.
- Jigucchati ([él] siente aversión), tikicchati ([él] cura), jighacchati ([él] quiere comer).
Nota: en “jigucchati” la raíz es ‘gupa’; tras elidirse la vocal final de la raíz y colocarse el sufijo ‘cha’, la consonante final de la raíz se cambia a ‘c’. En “tikicchati” la raíz es ‘kita’; tras elidirse la vocal final de la raíz y colocarse el sufijo ‘cha’, la consonante final de la raíz se cambia a ‘c’. En “jighacchati” la raíz es ‘ghasa’; tras elidirse la vocal final de la raíz y colocarse el sufijo ‘cha’, la consonante final de la raíz se cambia a ‘c’.
Byañjanantassa dhātussa ko hoti khapaccaye pare.
Titikkhati (Khu. i, 59)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 59, bubhukkhati.
- Titikkhati ([él] soporta), bubhukkhati ([él] quiere comer).
Nota: en “titikkhati” la raíz es ‘tija’; tras elidirse la vocal final de la raíz y colocarse el sufijo ‘kha’, la consonante final de la raíz, ‘j’, se cambia en ‘k’.
Hara icc etassa dhātussa sabbass’ eva gīādeso hoti sapaccaye pare.
Jigīsati (Khu. v, 359)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 359.79Jigiṃsati (Sī).
- Jigīsati ([él] quiere llevar).
Brū bhū icc etesaṃ dhātūnaṃ āha bhūva icc ete ādesā honti yathāsaṅkhyaṃ parokkhāyaṃ vibhattiyaṃ.
Āha (M. i, 196)Majjhima-nikāya · tomo i, página 196, āhu (Khu. i, 260)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 260; babhūva, babhūvu.
Parokkhāyam iti kimatthaṃ? Abravuṃ (JA. v, 17)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo v, página 17.
- Āha ([él] dijo), āhu ([ellos] dijeron); babhūva ([él] fue), babhūvu ([ellos] fueron).
¿Con qué fin se dice “parokkhāyaṃ”? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay la “parokkhā”, como en el ejemplo siguiente: abravuṃ ([ellos] dijeron).80En este caso la inflexión es “ajjatanī”.
Gamu icc etassa dhātussa anto makāro ccho hoti vā sabbāsu paccayavibhattīsu.
Gacchamāno (JA. i, 226)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo i, página 226, gacchanto (M. ii, 302)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 302. Gacchati (M. ii, 338)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 338, gameti. Gacchatu, gametu. Gaccheyya (VinA. i, 104)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 104, gameyya. Agacchā, agamā. Agacchī, agamī. Gacchissati, gamissati (VinA. i, 68)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 68. Agacchissā, agamissā.
Gamisse ti kimatthaṃ? Icchati (Khu. i, 55)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 55.
- Gacchamāno, gacchanto (yendo).
- Gacchati, gameti ([él] va).
- Gacchatu, gametu (que [él] vaya).
- Gaccheyya, gameyya ([él] debería ir).
- Agacchā, agamā ([él] fue).
- Agacchī, agamī ([él] fue).
- Gacchissati, gamissati ([él] irá).
- Agacchissā, agamissā ([si él] hubiera ido).
¿Con qué fin se dice “gamissa” (de “gamu”)? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay “gamu”, como en el ejemplo siguiente: icchati ([él] quiere).
Vaca icc etassa dhātussa akāro ottam āpajjate ajjatanimhi vibhattimhi.
Avoca (M. i, 17)Majjhima-nikāya · tomo i, página 17, avocuṃ (M. i, 118)Majjhima-nikāya · tomo i, página 118.
Ajjatanimhī ti kimatthaṃ? Avaca (M. i, 183)Majjhima-nikāya · tomo i, página 183, avacū.
- Avoca ([él] dijo), avocuṃ ([ellos] dijeron).
¿Con qué fin se dice “ajjatanī”? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay la “ajjatanī”, como en los ejemplos siguientes: avaca ([él] dijo), avacū ([ellos] dijeron).81En este caso la inflexión es “hiyyattanī”.
Akāro dīgham āpajjate hi mi ma icc etesu vibhattīsu.
Gacchāhi (VinA. i, 68)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 68, gacchāmi (Khu. v, 324)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 324, gacchāma (Khu. iii, 28)Khuddaka-nikāya · tomo iii, página 28, gacchāmhe.
Mikāraggahaṇena hivibhattimhi akāro kvaci na dīgham āpajjate. Gacchahi.
- Gacchāhi (ve tú), gacchāmi (yo voy), gacchāma, gacchāmhe (nosotros vamos).
Al tomar la letra ‘mi’, cuando hay la inflexión ‘hi’, a veces la letra ‘a’ no se hace larga:
- Gacchahi (ve tú).
Hivibhatti lopam āpajjate vā.
Gaccha, gacchāhi; gama, gamāhi; gamaya, gamayāhi.
Hī ti kimatthaṃ? Gacchati, gamayati.
- Gaccha, gacchāhi; gama, gamāhi (ve tú); gamaya, gamayāhi (haz ir tú).
¿Con qué fin se dice “hi”? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay ‘hi’, como en los ejemplos siguientes: gacchati ([él] va), gamayati ([él] hace ir).
Hū icc etassa dhātussa saro eha-oha-ettam āpajjate bhavissantimhi, ssassa ca lopo hoti vā.
Hehiti, hehinti; hohiti, hohinti; heti, henti. Hehissati, hehissanti; hohissati, hohissanti; hessati (Khu. iii, 25)Khuddaka-nikāya · tomo iii, página 25, hessanti.
Hū ti kimatthaṃ? Bhavissati (VinA. i, 5)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 5, bhavissanti (M. i, 52)Majjhima-nikāya · tomo i, página 52.
Bhavissantimhī ti kimatthaṃ? Hoti.
- Hehiti, hohiti, heti ([él] será); hehinti, hohinti, henti ([ellos] serán).
- Hehissati, hohissati, hessati ([él] será); hehissanti, hohissanti, hessanti ([ellos] serán).
¿Con qué fin se dice “hū”? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay “hū”, como en los ejemplos siguientes: bhavissati ([él] será), bhavissanti ([ellos] serán).
¿Con qué fin se dice “bhavissantimhi” (en el futuro)? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay la “bhavissantī”, como en el ejemplo siguiente: hoti ([él] es).
Kara icc etassa dhātussa sapaccayassa kāhādeso hoti vā bhavissantimhi vibhattimhi, ssassa ca niccaṃ lopo hoti.
Kāhati (JA. ii, 401)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo ii, página 401, kāhiti (Khu. i, 64)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 64; kāhasi (Khu. i, 36)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 36, kāhisi; kāhāmi (DhA. i, 288)Dhammapada-aṭṭhakathā · tomo i, página 288, kāhāma.
Vā ti kimatthaṃ? Karissati (VinA. i, 75)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 75, karissanti (DhA. i, 153)Dhammapada-aṭṭhakathā · tomo i, página 153.
Sapaccayaggahaṇena aññehi pi bhavissantiyā vibhattiyā khāmi khāma chāmi chāma icc ādayo ādesā honti. Vakkhāmi (JA. i, 366)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo i, página 366, vakkhāma (JA. i, 170)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo i, página 170; vacchāmi (Vin. iii, 76)Vinaya-piṭaka · tomo iii, página 76, vacchāma.
- Kāhati, kāhiti ([él] hará); kāhasi, kāhisi (tú harás); kāhāmi (yo haré), kāhāma (nosotros haremos).
¿Con qué fin se dice “vā” (opcionalmente)? Para admitir una excepción a esta regla, como en los ejemplos siguientes: karissati ([él] hará), karissanti ([ellos] harán).
Al tomar “sapaccaya”, también tras otras [raíces] la inflexión de la “bhavissantī” tiene las sustituciones ‘khāmi’, ‘khāma’, ‘chāmi’, ‘chāma’ y otras:
- Vakkhāmi (yo diré), vakkhāma (nosotros diremos); vacchāmi (yo moraré), vacchāma (nosotros moraremos).
Dā iccetassa dhātussa antassa aṃ hoti mi ma icc etesu.
Dammi (Khu. v, 325)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 325, damma.
- Dammi (yo doy), damma (nosotros damos).
Asaṃyogantassa dhātussa kārite vuddhi hoti.
Kāreti (M. ii, 332)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 332, kārenti (M.i, 121)Majjhima-nikāya · tomo i, página 121; kārayati, kārayanti; kārāpeti (Vin. i, 240)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 240, kārāpenti (Vin. i, 218)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 218; kārāpayati, kārāpayanti.
Asaṃyogantasse ti kimatthaṃ? Cintayati, mantayati.
- Kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati ([él] hace hacer); kārenti, kārayanti, kārāpenti, kārāpayanti ([ellos] hacen hacer).
¿Con qué fin se dice “asaṃyogantassa” (que no termina en consonante conjunta)? Para impedir la operación de esta regla cuando sí termina en consonante conjunta, como en los ejemplos siguientes: cintayati ([él] piensa), mantayati ([él] delibera).
Ghaṭādīnaṃ dhātūnaṃ asaṃyogantānaṃ vuddhi hoti vā kārite.
Ghāṭeti (Vin. ii, 295)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 295, ghaṭeti (Vin. ii, 295)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 295; ghāṭayati, ghaṭayati; ghāṭāpeti, ghaṭāpeti; ghāṭāpayati, ghaṭāpayati; gāmeti, gameti; gāmayati, gamayati; gāmāpeti, gamāpeti; gāmāpayati, gamāpayati.
Ghaṭādīnam iti kimatthaṃ? Kāreti.
- Ghāṭeti, ghaṭeti; ghāṭayati, ghaṭayati; ghāṭāpeti, ghaṭāpeti; ghāṭāpayati, ghaṭāpayati ([él] hace esforzarse).
- Gāmeti, gameti; gāmayati, gamayati; gāmāpeti, gamāpeti; gāmāpayati, gamāpayati ([él] hace ir).
¿Con qué fin se dice “ghaṭādīnaṃ” (de “ghaṭa” y otras)? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay “ghaṭa” y otras, como en el ejemplo siguiente: kāreti ([él] hace hacer).
Aññesu ca paccayesu sabbesaṃ dhātūnaṃ asaṃyogantānaṃ vuddhi hoti.
Jayati, hoti, bhavati.
Caggahaṇena ṇupaccayassā pi vuddhi hoti. Abhisuṇoti.
- Jayati83√ji + a + ti. Por este sutta ‘i’ de “ji” se convierte en ‘e’ y por §514 · E aya — [Hay] ‘aya’ de ‘e’.">§514 ‘e’ se convierte en ‘aya’. ([él] vence), hoti ([él] es), bhavati84√bhū + a + ti. Por este sutta ‘ū’ se convierte en ‘o’ y por §513 · O ava sare — Cuando sigue una vocal, [hay] ‘ava’ en lugar de ‘o’.">§513 ‘o’ se convierte en ‘ava’. ([él] es).
Al tomar “ca”, hay también fortalecimiento del sufijo ‘ṇu’:
- Abhisuṇoti ([él] oye).
Guha dusa iccetesaṃ dhātunaṃ saro dīgham āpajjate kārite.
Gūhayati, dūsayati.
- Gūhayati ([él] hace ocultar),85Oculta. dūsayati ([él] hace corromper).
Vaca vasa vaha icc evamādīnaṃ dhātūnaṃ vakārassa ukāro hoti yapaccaye pare.
Uccate, vuccati (VinA. i, 17)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 17; vussati (M. i, 201)Majjhima-nikāya · tomo i, página 201; vuyhati (Khu. vii, 3)Khuddaka-nikāya · tomo vii, página 3.
- Uccate, vuccati (es dicho); vussati (es habitado); vuyhati (es llevado).
Hakārassa vipariyayo hoti yapaccaye pare, yapaccayassa ca lo hoti vā.
Vulhati, vuyhati (Khu. vii, 3)Khuddaka-nikāya · tomo vii, página 3.
Gaha icc etassa dhātussa sabbassa ghekāro hoti ppapaccaye pare.
Gheppati.
- Gheppati ([él] toma).
Gaha icc etassa dhātussa hakārassa lopo hoti ṇhāmhi paccaye pare.
Gaṇhāti (VinA. i, 20)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 20.
- Gaṇhāti ([él] toma).
Kara icc etassa dhātussa sabbassa kāsattaṃ hoti vā ajjatanimhi vibhattimhi.
Akāsi (M. ii, 194)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 194, akāsuṃ. Akari, akaruṃ (D. ii, 204)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 204.
Kāsattam iti bhāvaniddesena aññatthā pi sāgamo hoti. Ahosi (VinA. i, 10)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 10, adāsi (VinA. i, 9)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 9.
- Akāsi, akari ([él] hizo); akāsuṃ, akaruṃ ([ellos] hicieron).
Al indicar el estado con “kāsatta”, también en otros casos hay inserción de ‘s’:
- Ahosi ([él] fue), adāsi ([él] dio).
Asa icc etāya dhātuyā mi ma icc etesaṃ vibhattīnaṃ mhi-mhādesā honti vā, dhātvantassa lopo ca.
Amhi (M. ii, 302)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 302, amha. Asmi (M. i, 49)Majjhima-nikāya · tomo i, página 49, asma.
- Amhi, asmi (yo soy); amha, asma (nosotros somos).
Asa icc etāya dhātuyā thassa vibhattissa tthattaṃ hoti, dhātvantassa lopo ca.
Attha (JA. i, 222)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo i, página 222.
- Attha (vosotros sois).
Asa icc etāya dhātuyā tissa vibhattissa tthittaṃ hoti, dhātvantassa lopo ca.
Atthi (Vin. i, 153)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 153.
- Atthi ([él] es).
Asa icc etāya dhātuyā tussa vibhattissa tthuttaṃ hoti, dhātvantassa lopo ca.
Atthu (D. iii, 159)Dīgha-nikāya · tomo iii, página 159.
- Atthu (que sea).
Asass’ eva dhātussa simhi vibhattimhi antassa lopo ca hoti.
Ko nu tvam asi (S. i, 104)Saṃyutta-nikāya · tomo i, página 104 mārisa?
- Ko nu tvam asi mārisa? (¿quién eres tú, señor?).
Labha icc etāya dhātuyā ī-iṃnaṃ vibhattīnaṃ ttha-tthaṃādesā honti, dhātvantassa lopo ca.
Alattha (M. ii, 239)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 239, alatthaṃ (M. ii, 188)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 188.
- Alattha ([él] obtuvo), alatthaṃ (yo obtuve).
Kusa icc etāya dhātuyā īvibhattissa cchi hoti, dhātvantassa lopo ca.
Akkocchi (Khu. i, 13)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 13.
- Akkocchi ([él] injurió).
Dā icc etassa dhātussa sabbassa dajjādeso hoti vā.
Dajjāmi, dajjeyya; dadāmi (Khu. v, 229)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 229, dadeyya (Vin.A. i, 38)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 38.
- Dajjāmi, dadāmi (yo doy); dajjeyya, dadeyya ([él] debería dar).
Vada icc etassa dhātussa sabbassa vajjādeso hoti vā.
Vajjāmi, vajjeyya; vadāmi (M. i, 11)Majjhima-nikāya · tomo i, página 11, vadeyya (M. i, 105)Majjhima-nikāya · tomo i, página 105.
- Vajjāmi, vadāmi (yo digo); vajjeyya, vadeyya ([él] debería decir).
Gamu icc etassa dhātussa sabbassa ghammādeso hoti vā.
Ghammatu, ghammāhi, ghammāmi.
Vā ti kimatthaṃ? Gacchatu, gacchāhi (JA. iv, 149)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo iv, página 149, gacchāmi (Vin. iii, 12)Vinaya-piṭaka · tomo iii, página 12.
- Ghammatu (que [él] vaya), ghammāhi (ve tú), ghammāmi (yo voy).
¿Con qué fin se dice “vā” (opcionalmente)? Para admitir una excepción a esta regla, como en los ejemplos siguientes: gacchatu (que [él] vaya), gacchāhi (ve tú), gacchāmi (yo voy).
Yamhi paccaye pare dā dhā mā ṭhā hā pā maha matha icc evamādīnaṃ dhātūnaṃ anto īkāram āpajjate.
Dīyati (JA. iv, 147)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo iv, página 147, dhīyati, mīyati (A. i, 356)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 356, ṭhīyati, hīyati, pīyati, mahīyati, mathīyati.
- Dīyati (es dado), dhīyati (es sostenido), mīyati (es medido), ṭhīyati (se está en pie), hīyati (es abandonado), pīyati (es bebido), mahīyati (es honrado), mathīyati (es batido).
Yaja icc etassa dhātussa ādissa ikārādeso hoti yapaccaye pare.
Ijjate mayā Buddho.
- Ijjate mayā Buddho (el Buddha es honrado por mí).
Sabbehi dhātūhi uṃvibhattissa iṃsuādeso hoti.
Upasaṅkamiṃsu (M. i, 118)Majjhima-nikāya · tomo i, página 118, nisīdiṃsu (M. i, 118)Majjhima-nikāya · tomo i, página 118.
- Upasaṅkamiṃsu ([ellos] se acercaron), nisīdiṃsu ([ellos] se sentaron).
Jara mara icc etesaṃ dhātūnaṃ jīra-jiyya-miyyādesā honti vā.
Jīrati (A. ii, 48)Aṅguttara-nikāya · tomo ii, página 48, jīranti (Khu. i, 36)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 36; jiyyati (Khu. v, 397)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 397, jiyyanti; miyyati (Khu. i, 405)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 405, miyyanti (Khu. vi, 157)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 157; marati (Khu. vii, 92)Khuddaka-nikāya · tomo vii, página 92, maranti (DhA. i, 147)Dhammapada-aṭṭhakathā · tomo i, página 147.
- Jīrati, jiyyati ([él] envejece); jīranti, jiyyanti ([ellos] envejecen).
- Miyyati, marati ([él] muere); miyyanti, maranti ([ellos] mueren).
Sabbattha vibhattipaccayesu asa icc etassa dhātussa ādissa lopo hoti vā.
Siyā (M. i, 62)Majjhima-nikāya · tomo i, página 62, santi (Khu. i, 54)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 54, sante (Khu. ii, 216)Khuddaka-nikāya · tomo ii, página 216, samāno (Khu. vi, 234)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 234.
Vā ti kimatthaṃ? Asi (Khu. vi, 157)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 157.
- Siyā90√asa + eyya. La inflexión ‘eyya’ se sustituye por ‘iyā’ por §517 · Kvaci dhātu-vibhatti-paccayānaṃ dīgha-viparīt’-ādesa-lop’-āgamā ca — Y a veces [hay] alargamiento, inversión, sustitución, elisión e inserción de las raíces, de las inflexiones y de los sufijos.">§517. Por este sutta ‘a’ de “asa” se elide. (podría ser), santi, sante ([ellos] son), samāno (siendo).
¿Con qué fin se dice “vā” (opcionalmente)? Para admitir una excepción a esta regla, como en el ejemplo siguiente: asi (tú eres).
Asass’ eva dhātussa bhū hoti vā asabbadhātuke.
Bhavissati (M. i, 10)Majjhima-nikāya · tomo i, página 10, bhavissanti (M. i, 52)Majjhima-nikāya · tomo i, página 52.
Vā ti kimatthaṃ? Āsuṃ.
- Bhavissati ([él] será), bhavissanti ([ellos] serán).
¿Con qué fin se dice “vā” (opcionalmente)? Para admitir una excepción a esta regla, como en el ejemplo siguiente: āsuṃ ([ellos] fueron).
Eyyassa vibhattissa ñā icc etāya dhātuyā parassa iyā-ñāādesā honti vā.
Jāniyā, jaññā (Khu. i, 37)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 37.
Vā ti kimatthaṃ? Jāneyya (Khu. i, 401)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 401.
- Jāniyā, jaññā ([él] podría conocer).92Para la sustitución de √ñā por ‘jā’, ‘jaṃ’ y ‘nā’ ver §470 · Ñāssa jā-jaṃ-nā — [Hay] ‘jā’, ‘jaṃ’ y ‘nā’ de “ñā”.">§470.
¿Con qué fin se dice “vā” (opcionalmente)? Para admitir una excepción a esta regla, como en el ejemplo siguiente: jāneyya ([él] podría conocer).
Ñā icc etāya dhātuyā parassa nāpaccayassa lopo hoti vā, yakārattañ ca.
Jaññā (Khu. i, 37)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 37, nāyati.
Vā ti kimatthaṃ? Jānāti (M. i, 143)Majjhima-nikāya · tomo i, página 143.
- Jaññā94√ñā → ‘jaṃ’ (§470 · Ñāssa jā-jaṃ-nā — [Hay] ‘jā’, ‘jaṃ’ y ‘nā’ de “ñā”.">§470). La inflexión ‘eyya’ se sustituye por ‘ñā’ (§508 · Eyyassa ñāto iyā-ñā — Tras “ñā”, [hay] ‘iyā’ y ‘ñā’ de ‘eyya’.">§508). ([él] podría conocer), nāyati ([él] conoce).
¿Con qué fin se dice “vā” (opcionalmente)? Para admitir una excepción a esta regla, como en el ejemplo siguiente: jānāti ([él] conoce).
Akārapaccayo lopam āpajjate, ettañ ca hoti vā.
Vajjemi (VinA. i, 336)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 336, vademi; vajjāmi, vadāmi (Khu. i, 115)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 115.
Okārapaccayo uttam āpajjate vā.
Kurute (Khu. i, 241)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 241, karoti (M. i, 10)Majjhima-nikāya · tomo i, página 10.
Okāro ti kimatthaṃ? Hoti.
- Kurute,97La ‘a’ de √kara se sustituye por ‘u’ por §512 · Karass’ ākāro ca — Y la letra ‘a’ de “kara”.">§512 y el signo de conjugación ‘o’ se sustituye por ‘u’ por este sutta. karoti ([él] hace).
¿Con qué fin se dice “okāro” (la letra ‘o’)? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay la letra ‘o’, como en el ejemplo siguiente: hoti ([él] es).
Kara icc etassa dhātussa akāro98Akāro ca (Sī). uttam āpajjate vā.
Kurute (Khu. i, 241)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 241, karoti (M. i, 10)Majjhima-nikāya · tomo i, página 10; kubbanti (Khu. v, 398)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 398; kayirati.
Karasse ti kimatthaṃ? Sarati (Khu. i, 8)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 8, marati (Khu. vii, 92)Khuddaka-nikāya · tomo vii, página 92.
- Kurute, karoti ([él] hace); kubbanti ([ellos] hacen); kayirati ([él] hace).
¿Con qué fin se dice “karassa” (de “kara”)? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay “kara”, como en los ejemplos siguientes: sarati ([él] recuerda), marati ([él] muere).
Okārassa dhātvantassa sare pare avādeso hoti.
Cavati (Khu. vii, 92)Khuddaka-nikāya · tomo vii, página 92, bhavati (Khu. i, 67)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 67.
O ti kimatthaṃ? Jayati (Khu. v, 354)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 354.99Sareti kimatthaṃ? Hoti. O ti kimatthaṃ? Jayati (Sad., Sī).
- Cavati100√cu + a + ti. Después ‘u’ → ‘o’ → ‘ava’. ([él] fallece), bhavati ([él] es).
¿Con qué fin se dice “o”? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay ‘o’, como en el ejemplo siguiente: jayati ([él] vence).
Ekārassa dhātvantassa sare pare ayādeso hoti.
Nayati, jayati (Khu. v, 354)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 354.101Jayati, sareti kimatthaṃ? Neti (Sī).
- Nayati102√nī + a + ti. Después ‘ī’ → ‘e’ → ‘aya’. ([él] conduce), jayati ([él] vence).
Te o e icc ete āva-āyādese pāpuṇanti kārite.
Lāveti, nāyeti.
Yogavibhāgena aññasmim pi ekārassa āyādeso hoti. Gāyati (JA. i, 418)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo i, página 418, gāyanti (Vin. ii, 351)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 351.
- Lāveti103√lū + ṇe + ti. Después ‘ū’ → ‘o’ → ‘āva’. ([él] hace segar), nāyeti104√nī + ṇe + ti. Después ‘ī’ → ‘e’ → ‘āya’. ([él] hace conducir).
Por división del sutta, también en otro caso hay la sustitución ‘āya’ de la letra ‘e’:
- Gāyati ([él] canta), gāyanti ([ellos] cantan).105√ge. No obstante que aquí no hay sufijo causativo ‘e’ → ‘āya’.
Sabbasmiṃ asabbadhātukamhi ikārāgamo hoti.
Gamissati (VinA. iii, 281)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo iii, página 281, karissati (M. i, 31)Majjhima-nikāya · tomo i, página 31, labhissati, pacissati.
Asabbadhātukamhī ti kimatthaṃ? Gacchati, karoti, labhati (Khu. i, 67)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 67, pacati (JA. ii, 238)Jātaka-aṭṭhakathā · tomo ii, página 238.
- Gamissati ([él] irá), karissati ([él] hará), labhissati ([él] obtendrá), pacissati ([él] cocinará).
¿Con qué fin se dice cuando siguen las [inflexiones] “asabbadhātukamhi”? Para impedir la operación de esta regla cuando no hay las [inflexiones] “asabbadhātuka”, como en los ejemplos siguientes: gacchati ([él] va), karoti ([él] hace), labhati ([él] obtiene), pacati ([él] cocina).
Idha ākhyāte aniddiṭṭhesu106Anipphannesu (Sī). sādhanesu107El término “sādhana” se refiere al nombre de los sufijos “kita” tratados en el siguiente capítulo. No obstante que allí hay siete “sādhana”, en este capítulo se refiere solamente a tres: “kattu-sādhana”, “kamma-sādhana” y “bhāva-sādhana”. kvaci dhātu-vibhatti-paccayānaṃ dīgha viparīt’ ādesa lop’ āgama icc etāni kāriyāni jinavacanānurūpāni kātabbāni.
Jāyati (Khu. i, 23)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 23, kareyya (Khu. vii, 334)Khuddaka-nikāya · tomo vii, página 334, jāniyā, siyā (M. i, 62)Majjhima-nikāya · tomo i, página 62, kare (Khu. vii, 109)Khuddaka-nikāya · tomo vii, página 109, gacche (Khu. vii, 391)Khuddaka-nikāya · tomo vii, página 391, jaññā (Khu. v, 78)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 78, vakkhetha, dakkhetha, dicchati, agacchi, agacchuṃ, ahosi (VinA. i, 6)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 6, ahesuṃ (VinA. i, 7)Vinaya-aṭṭhakathā · tomo i, página 7 icc evamādīni aññāni pi sādhanāni yojetabbāni.
- Jāyati (nace), kareyya ([él] debería hacer), jāniyā ([él] podría conocer), siyā (podría ser), kare ([él] debería hacer), gacche ([él] debería ir), jaññā ([él] podría conocer), vakkhetha (diríais), dakkhetha (veríais), dicchati ([él] ve), agacchi ([él] vino), agacchuṃ ([ellos] vinieron), ahosi (fue), ahesuṃ ([ellos] fueron).108Varios de estos ejemplos se pueden formar también por medio de otros suttas. El Venerable U Sīlānanda explica que esto se denomina “pajjunnagatika”, el modo de la lluvia. Es decir, la lluvia cae haya caído antes o no. En los lugares donde ha caído antes, la lluvia volverá a caer. De la misma manera, esto se puede hacer por otro sutta y también por este sutta. Eso se llama “pajjunnagatika”.
Así deben formarse también las demás formaciones.
Attanopadāni kvaci parassapadattam āpajjante.
Vuccati (Khu. i, 22)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 22, labbhati (Khu. v, 97)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 97, paccati (Khu. i, 23)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 23.
Kvacī ti kimatthaṃ? Karīyate, labbhate, paccate.
- Vuccati (es dicho), labbhati (es obtenido), paccati (es cocinado).
¿Con qué fin se dice “kvaci” (a veces)? Para admitir una excepción a esta regla, como en los ejemplos siguientes: karīyate (es hecho), labbhate (es obtenido), paccate (es cocinado).
Kvaci akārāgamo hoti hiyyattanī-ajjatanī-kālātipatti icc etāsu vibhattīsu.
Agamā, agamī, agamissā.
Kvacī ti kimatthaṃ? Gamā, gamī, gamissā.
- Agamā, agamī ([él] fue); agamissā ([él] habría ido).
¿Con qué fin se dice “kvaci” (a veces)? Para admitir una excepción a esta regla, como en los ejemplos siguientes: gamā, gamī ([él] fue); gamissā ([él] habría ido).
Brū icc etāya dhātuyā īkārāgamo hoti timhi vibhattimhi.
Bravīti.
- Bravīti109√brū + a + ti. Después ‘ū’ → ‘o’ → ‘ava’. ([él] habla).
Dhātussa anto kvaci lopo hoti anekasarassa.
Gacchati, sarati, marati.
Anekasarasse ti kimatthaṃ? Pāti, yāti (Khu. v, 113)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 113, vāti (Khu. v, 126)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 126.
Kvacī ti kimatthaṃ? Mahīyati, mathīyati.
- Gacchati ([él] va), sarati ([él] recuerda), marati ([él] muere).110La raíz ‘gamu’ tiene ‘u’ como vocal final, que se elide según este sutta.
¿Con qué fin se dice “anekasarassa” (que no es de una sola vocal)? Para impedir la operación de esta regla cuando la raíz tiene una sola vocal, como en los ejemplos siguientes: pāti ([él] protege), yāti ([él] va), vāti ([él] sopla).
¿Con qué fin se dice “kvaci” (a veces)? Para admitir una excepción a esta regla, como en los ejemplos siguientes: mahīyati (es honrado), mathīyati (es batido).111Cuando hay el sufijo ‘ya’ tras las raíces ‘maha’ y ‘matha’, la vocal final de las raíces, ‘a’, no se elide, sino que, según el sutta 502, la vocal final de la raíz se cambia en ‘ī’.
Isu yamu icc etesaṃ dhātūnaṃ anto ccho hoti vā.
Icchati (Khu. i, 55)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 55, niyacchati.
Vā ti kimatthaṃ? Esati (DAA. iii, 190), niyamati.
- Icchati112√isu + a + ti. El final de “isu” se convierte en ‘ccha’. ([él] desea), niyacchati113‘ni’ + √yamu + a + ti. El final de “yamu” se convierte en ‘ccha’. ([él] controla).
¿Con qué fin se dice “vā” (opcionalmente)? Para admitir una excepción a esta regla, como en los ejemplos siguientes: esati ([él] busca), niyamati ([él] controla).
Kārita icc etesaṃ paccayānaṃ ṇo lopam āpajjate.
Kāreti (M. ii, 332)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 332, kārayati, kārāpeti (Vin. i, 240)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 240, kārāpayati.
- Kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati ([él] hace hacer).
Sāsanatthaṃ samuddiṭṭhaṃ, may’ ākhyātaṃ samāsato. Sakaṃ buddhivisesena, cintayantu vicakkhaṇā.
Por el bien de la Dispensación he expuesto yo en resumen el [capítulo del] verbo. Que los sagaces reflexionen [sobre él] con su propio discernimiento.