Kaccāyana-Byākaraṇaṃ · capítulo 6 de 8
Dhātūhi ṇe-ṇaya-ṇāpe-ṇāpayā kāritāni hetvatthe
Tras las raíces, en el significado de causa, [hay] ‘ṇe’, ‘ṇaya’, ‘ṇāpe’ y ‘ṇāpaya’, [que se llaman] “kārita” (causativo).
- Kaccāyana 438
- Rūpasiddhi 540
- Saddanīti 914
- Ākhyāta-Kappa · Dutiya-Kaṇḍa
Texto y traducción
Leer en el capítulo →438. 540. Dhātūhi ṇe-ṇaya-ṇāpe-ṇāpayā kāritāni hetvatthe (914)
Sabbehi dhātūhi ṇe ṇaya ṇāpe ṇāpaya icc ete paccayā honti kāritasaññā ca hetvatthe.
Yo koci karoti, taṃ añño “karohi karohi” icc evaṃ bravīti, atha vā karontaṃ payojayati = kāreti (M. ii, 332), kārayati, kārāpeti (Vin. i, 240), kārāpayati. Ye keci karonti, te aññe “karotha karotha” icc evaṃ bruvanti = kārenti (M. i, 121), kārayanti, kārāpenti (Vin. i, 121), kārāpayanti. Yo koci pacati, taṃ añño “pacāhi pacāhi” icc evaṃ bravīti, atha vā pacantaṃ payojayati = pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati. Ye keci pacanti, te aññe “pacatha pacatha” icc evaṃ bruvanti = pācenti, pācayanti, pācāpenti, pācāpayanti. Evaṃ bhaṇeti, bhaṇayati, bhaṇāpeti, bhaṇāpayati. Bhaṇenti, bhaṇayanti, bhaṇāpenti, bhaṇāpayanti. Tatha-r-iva aññe pi yojetabbā.
Hetvatthe ti kimatthaṃ? Karoti (M. i, 10), pacati.
Atthaggahaṇena alapaccayo hoti. Jotalati.
- Yo koci karoti, taṃ añño “karohi karohi” icc evaṃ bravīti, atha vā karontaṃ payojayati = kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati (alguien hace, y otro le dice “haz, haz”, o bien lo incita a hacer: [él] le hace hacer).
- Ye keci karonti, te aññe “karotha karotha” icc evaṃ bruvanti = kārenti, kārayanti, kārāpenti, kārāpayanti (unos hacen, y otros les dicen “haced, haced”: [ellos] les hacen hacer).
- Yo koci pacati, taṃ añño “pacāhi pacāhi” icc evaṃ bravīti, atha vā pacantaṃ payojayati = pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati (alguien cocina, y otro le dice “cocina, cocina”, o bien lo incita a cocinar: [él] le hace cocinar).
- Ye keci pacanti, te aññe “pacatha pacatha” icc evaṃ bruvanti = pācenti, pācayanti, pācāpenti, pācāpayanti (unos cocinan, y otros les dicen “cocinad, cocinad”: [ellos] les hacen cocinar).
Así:
- Bhaṇeti, bhaṇayati, bhaṇāpeti, bhaṇāpayati ([él] hace recitar); bhaṇenti, bhaṇayanti, bhaṇāpenti, bhaṇāpayanti ([ellos] hacen recitar).
De igual modo deben formarse también los demás.
¿Con qué fin se dice “hetvatthe” (en el significado de causa)? Para impedir la operación de esta regla cuando no aplica el significado de causa, como en los ejemplos siguientes: karoti ([él] hace), pacati ([él] cocina).
Al tomar “attha”, hay también el sufijo ‘ala’: jotalati ([él] hace brillar).
Sin las notas al pie: están en la tarjeta del capítulo.
Dónde se cita
- Kāraka-Kappa §282 Yo kāreti sa hetu
- El verbo — ākhyāta §438
Borradores
- Clasificación del sutta → borrador
- Análisis según Visuddhāyuṃ → borrador
Preguntar sobre §438
La pregunta se hace desde el análisis según Visuddhāyuṃ (borrador): responde con la fila de este sutta y las fuentes del proyecto. Es para estudiantes inscritos y pide iniciar sesión.
Edición del texto en pāḷi y traducción al español por Bhikkhu Nandisena. Este material puede ser reproducido para uso personal y distribuido de forma gratuita. Copyright © 2026 Instituto de Estudios Buddhistas Hispano (IEBH). Publicado bajo licencia CC BY-NC-ND 4.0 · DOI 10.5281/zenodo.21948010.