Gramáticas Pāḷi
EN

Kaccāyana-Byākaraṇaṃ · capítulo 5 de 8

§352

Ṇa rāgā tassedam aññatthesu ca

[Hay] ‘ṇa’ tras “rāga” (tinte), en “esto es de ese” y en otros significados.

Texto y traducción

Leer en el capítulo →

352. 376. Ṇa rāgā tassedam aññatthesu ca (765)

[Ṇa + rāgā + tassa + idaṃ + aññatthesu + ca = 6 voces]

Ṇapaccayo hoti vā rāgamhā “tena rattaṃ” icc etasmiṃ atthe, “tass’ edaṃ” aññatthesu ca.

Kasāvena rattaṃ vatthaṃ kāsāvaṃ (Khu. i, 14), kasāvena rattaṃ vatthaṃ vā. Evaṃ kosumbhaṃ, hāliddaṃ (Khu. v, 106), pāṭaṅgaṃ, rattaṅgaṃ, mañjiṭṭhaṃ (M. i, 179), kuṅkumaṃ (DAA. ii, 190).

Sūkarassa idaṃ maṃsaṃ sokaraṃ, sūkarassa idaṃ maṃsaṃ vā. Evaṃ māhiṃsaṃ (Mhvs. 25-6).

Udumbarassa avidūre pavattaṃ vimānaṃ odumbaraṃ, udumbarassa avidūre pavattaṃ vimānaṃ vā.

Vidisāya avidūre nivāso vediso (Khu. i, 432), vidisāya avidūre nivāso vā.

Mathurāya jāto māthuro (M. ii, 270), mathurāya jāto vā.

Mathurāya āgato māthuro, mathurāya āgato vā.

Kattikāya niyutto māso Kattiko (VinA. ii, 298, 308), kattikāya niyutto māso vā. Evaṃ Māgasiro (VinA. i, 163), Phusso (VinA. i, 163), Māgho, Phagguno, Citto, Vesākho, Jeṭṭho (VinA. i, 53), Āsaḷho, Sāvaṇo, Bhaddo, Assayujo (Sārattha-Ṭīkā i, 182).

Na vuddhi nīlapītādo, paccaye saṇakārake. Phakāro phussasaddassa, “siro” ti sirasaṃ vade.

Sikkhānaṃ samūho sikkho, bhikkhānaṃ samūho bhikkho. Evaṃ kāpoto, māyūro, kokilo.

Buddho assa devatā buddho. Evaṃ Bhaddo, Māro, Māhindo, Vessavaṇo, Yāmo, Somo, Nārāyaṇo.

Saṃvaccharam adhīte saṃvaccharo. Evaṃ mohutto, nemitto, aṅgavijjo, veyyākaraṇo (D. i, 82), chando, bhāsso, cando.

Vasādānaṃ visayo deso vāsādo. Evaṃ kumbho, sākunto, ātisāro.

Udumbarā asmiṃ padese santī ti odumbaro. Sāgarehi nibbatto sāgaro. Sāgalam assa nivāso sāgalo. Mathurā assa nivāso māthuro. Mathurāya issaro māthuro. Icc evamādayo yojetabbā.

[Hay] ‘ṇa’ tras “rāga” (tinte), en “esto es de ese” y en otros significados.
Opcionalmente, hay el sufijo ‘ṇa’ tras [palabras con el significado de] “rāga” (tinte), en el significado de “teñido con eso (tena rattaṃ)”, en “esto es de ese (tass’ edaṃ)” y en otros significados.
  1. Kasāvena rattaṃ vatthaṃ: kāsāvaṃ (la tela teñida de color ocre). Así: kusumbhena rattaṃ vatthaṃ: kosumbhaṃ (tela teñida con cártamo), haliddāya rattaṃ vatthaṃ: hāliddaṃ (tela teñida con cúrcuma), pāṭaṅgena rattaṃ vatthaṃ: pāṭaṅgaṃ (tela teñida con tinte proveniente de la Madera de Sapán), rattaṅgena rattaṃ vatthaṃ: rattaṅgaṃ (tela teñida con tinte proveniente Hibiscus), mañjitthāya rattaṃ vatthaṃ: mañjiṭṭhaṃ (tela teñida con rubia roja), kuṅkumena rattaṃ vatthaṃ: kuṅkumaṃ (tela teñida con azafrán).
  2. Sūkarassa idaṃ maṃsaṃ: sokaraṃ (esta carne es de cerdo: carne de cerdo). Así: mahiṃsassa idaṃ maṃsaṃ: māhiṃsaṃ (esta carne es de búfalo: carne de búfalo).
  3. Udumbarassa avidūre pavattaṃ vimānaṃ: odumbaraṃ (la mansión situada cerca de la higuera).
  4. Vidisāya avidūre nivāso: vediso (la morada cercana a la dirección intermedia).
  5. Mathurāya jāto: māthuro (nacido en Mathurā).
  6. Mathurāya āgato: māthuro (venido de Mathurā).
  7. Kattikāya niyutto māso: Kattiko (el mes en conjunción con la constelación Kattikā). Así: Magasirena niyutto māso: Māgasiro; Phussena niyutto māso: Phusso; Maghena niyutto māso: Māgho; Phagguṇiyā niyutto māso: Phagguno; Cittena niyutto māso: Citto; Visākhāya niyutto māso: Vesākho; Jeṭṭhāya niyutto māso: Jeṭṭho; Āsaḷhiyā niyutto māso: Āsaḷho; Savaṇena niyutto māso: Sāvaṇo; Bhaddena niyutto māso: Bhaddo; Assayujena niyutto māso: Assayujo.

[Verso:]

Cuando hay un sufijo con la letra [indicativa] ‘ṇ’ (paccaye saṇakārake), no (na) hay fortalecimiento (vuddhi) de “nīla” (azul), “pīta” (amarillo) y otros (nīlapītādo); [no hay fortalecimiento de la ‘u’ después de] la letra ‘ph’ de la palabra “phussa”, y no se debe decir (na vade) “sirasa” (sirasaṃ) de “siro” [como en Māgasiro].

  1. Sikkhānaṃ samūho: sikkho (agregación de entrenamientos). Bhikkhānaṃ samūho: bhikkho (agregación de comida obtenida). Así: kapotānaṃ samūho: kāpoto (agregación de palomas), mayūrānaṃ samūho: māyūro (agregación de pavos reales), kokilānaṃ samūho: kokilo (la agregación de cucos).
  2. Buddho assa devatā: buddho (ese cuya deidad es el Buddha). Así: Bhaddo assa devatā: Bhaddo (ese cuya deidad es Bhadda); Māro assa devatā: Māro (ese cuya deidad es Māra); Mahindo assa devatā: Māhindo (ese cuya deidad es Mahinda); Vessavaṇo assa devatā: Vessavaṇo (ese cuya deidad es Vessavaṇa); Yamo assa devatā: Yāmo (ese cuya deidad es Yama); Somo assa devatā: Somo (ese cuya deidad es Soma); Nārāyaṇo assa devatā: Nārāyaṇo (ese cuya deidad es Nārāyaṇa).
  3. Saṃvaccharam adhīte: saṃvaccharo (uno que estudia durante un año). Así: muhuttaṃ adhīte: mohutto (uno que estudia durante un momento); nimittaṃ adhīte: nemitto (uno que estudia los signos/presagios); aṅgavijjaṃ adhīte: aṅgavijjo (uno que estudia la ciencia de los miembros); byākaraṇaṃ adhīte: veyyākaraṇo (el gramático); chandaṃ adhīte: chando (uno que estudia prosodia); Bhassaṃ adhīte: bhāsso (uno que estudia el libro Bhāssa), Candaṃ adhīte: cando (uno que estudia el libro Canda).
  4. Vasādānaṃ visayo deso: vāsādo (la región que es dominio de los leones). Así: kumbhānaṃ visayo deso: kumbho (la región que es dominio de vasijas); sakuntānaṃ visayo deso: sākunto (la región que es dominio de aves); atisārānaṃ visayo deso: ātisāro.
  5. Udumbarā asmiṃ padese santī ti odumbaro (la región donde hay higueras). Sāgarehi nibbatto sāgaro (hecho por los príncipes [Sāgara]: el océano). Sāgalam assa nivāso sāgalo (ese cuya morada es Sāgala). Mathurā assa nivāso māthuro (ese cuya morada es Mathurā). Mathurāya issaro māthuro (el señor de Mathurā). Y así deben formarse los demás [casos].

Sin las notas al pie: están en la tarjeta del capítulo.

Borradores

Preguntar sobre §352

La pregunta se hace desde el análisis según Visuddhāyuṃ (borrador): responde con la fila de este sutta y las fuentes del proyecto. Es para estudiantes inscritos y pide iniciar sesión.

Preguntar sobre §352 →

Edición del texto en pāḷi y traducción al español por Bhikkhu Nandisena. Este material puede ser reproducido para uso personal y distribuido de forma gratuita. Copyright © 2026 Instituto de Estudios Buddhistas Hispano (IEBH). Publicado bajo licencia CC BY-NC-ND 4.0 · DOI 10.5281/zenodo.21948010.