Yasmā vā apeti, yasmā vā bhayaṃ jāyate, yasmā vā ādatte, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti.
Taṃ yathā? Gāmā apenti munayo; nagarā niggato rājā; corā bhayaṃ jāyate; ācariyupajjhāyehi sikkhaṃ gaṇhāti sisso.
Apādānam icc anena kvattho? Apādāne pañcamī.
¿Cómo qué?
- Gāmā apenti munayo (los sabios salen del poblado).
- Nagarā niggato rājā (el rey ha salido de la ciudad).
- Corā bhayaṃ jāyate (peligro o temor surge del ladrón).
- Ācariyupajjhāyehi sikkhaṃ gaṇhāti sisso (el discípulo toma el entrenamiento de los maestros y preceptores).
¿Cuál es la utilidad del nombre “apādāna” (ablativo)?2Nota al pie: “Kvattho” puede leerse como “ko attho” (¿cuál es la utilidad?) o como “kva attho” (¿dónde está la utilidad?). Para el uso del nombre “apādāna” en el sutta “Apādāne pañcamī” (§295). En el ablativo, la quinta [inflexión].
Dhātu-nāmānaṃ payoge ca upasaggayogādīsv api ca taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti.
Dhātūnaṃ payoge tāva ji icc etassa dhātussa parāpubbassa payoge yo asaho, so apādānasañño hoti.
Taṃ yathā? Buddhasmā parājenti aññatitthiyā.
Bhū icc etassa dhātussa papubbassa payoge yato acchinnappabhavo, so apādānasañño hoti.
Taṃ yathā? Himavatā pabhavanti pañca mahānadiyo (MA. iii, 26)Majjhima-nikāya-aṭṭhakathā · tomo iii, página 26; Anavatattamhā pabhavanti mahāsarā; Aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo.
Nāmappayoge pi taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti.
Taṃ yathā? Urasmā jāto putto; bhūmito niggato raso; ubhato sujāto putto mātito ca pitito ca (D. i, 106, 113)Dīgha-nikāya.
Upasaggayoge3Nota al pie: Upasaggayogādīsv api ca (K). taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti.
Taṃ yathā? Apasālāya āyanti vāṇijā; ābrahmalokā saddo abbhuggacchati (Vin. i, 21)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 21; upari pabbatā4Nota al pie: Pari pabbatā (K). devo vassati; buddhasmā pati Sāriputto dhammadesanāya bhikkhū ālapati temāsaṃ; ghatam assa telasmā pati dadāti; uppalam assa padumasmā pati dadāti; kanakam assa hiraññasmā pati dadāti.
Ādiggahaṇena kārakamajjhe pi pañcamīvibhatti hoti. Ito pakkhasmā vijjhati migaṃ luddako; (ito) kosā5Nota al pie: Ito kosā (Sī). vijjhati kuñjaraṃ; (ito) māsasmā6Nota al pie: Ito māsasmā (Sī). bhuñjati bhojanaṃ.
Apiggahaṇena nipātapayoge pi pañcamīvibhatti hoti dutiyā ca tatiyā ca. Rahitā mātujā puññaṃ katvā dānaṃ7Nota al pie: Bhāgaṃ (Suttaniddesa). deti, rahitā mātujaṃ, rahitā mātujena vā. Rite saddhammā kuto sukhaṃ labhati, rite saddhammaṃ, rite saddhammena vā. Te bhikkhū nānā kulā pabbajitā (Vin. i, 9)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 9. Vinā saddhammā natth’ añño koci nātho loke vijjati, vinā saddhammaṃ, vinā saddhammena vā; vinā buddhasmā, vinā buddhaṃ, vinā buddhena vā.
Caggahaṇena aññatthā pi pañcamīvibhatti hoti. Yato ’haṃ bhagini ariyāya jātiyā jāto (M. ii, 306)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 306. Yato sarāmi attānaṃ (Khu. vi, 175)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 175; yato patto ’smi viññutaṃ (Khu. vi, 175)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 175; yatv ādhikaraṇam enaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāsaveyyuṃ (D. i, 66; S. ii, 384)Dīgha-nikāya · Saṃyutta-nikāya.
¿Cómo qué?
- Buddhasmā parājenti aññatitthiyā (los adherentes de otros maestros fueron vencidos por el Buddha).
En conexión con la raíz ‘bhū’ precedida de ‘pa’, aquello desde lo cual hay un fluir ininterrumpido recibe el nombre “ablativo”.
¿Cómo qué?
- Himavatā pabhavanti pañca mahānadiyo (los cinco grandes ríos se originan en los Himalayas).
- Anavatattamhā pabhavanti mahāsarā (los grandes lagos se originan en el [lago] Anavatatta).
- Aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo (los ríos pequeños se originan en el [río] Aciravatī).
También en conexión con nombres, ese caso recibe el nombre “ablativo”.
¿Cómo qué?
- Urasmā jāto putto (un hijo nacido del pecho).
- Bhūmito niggato raso (la esencia sale de la tierra).
- Ubhato sujāto putto mātito ca pitito ca (un hijo bien nacido de ambos, de la madre y del padre).
En conexión con prefijos,9Nota al pie: Upasaggayogādīsv api ca (K). ese caso recibe el nombre “ablativo”.
¿Cómo qué?
- Apasālāya āyanti vāṇijā (los mercaderes van evitando la sala [de aduanas]).
- Ābrahmalokā saddo abbhuggacchati (el sonido se propaga hasta el mundo de Brahmā).
- Upari pabbatā10Nota al pie: Pari pabbatā (K). devo vassati (la lluvia cae sobre la colina).11Nota al pie: Otra lectura es “pari pabbatā devo vassati”, la lluvia cae evitando la colina.
- Buddhasmā pati Sāriputto dhammadesanāya bhikkhū ālapati temāsaṃ (en sustitución del Buddha, Sāriputta convoca a los bhikkhus para la predicación del Dhamma durante tres meses).
- Ghatam assa telasmā pati dadāti ([él] le da mantequilla en lugar de aceite).
- Uppalam assa padumasmā pati dadāti ([él] le da un lirio en lugar de un loto).
- Kanakam assa hiraññasmā pati dadāti ([él] le da oro en lugar de plata).
Al tomar “ādi”, hay también la quinta inflexión en medio de los casos.
- Ito pakkhasmā vijjhati migaṃ luddako (el cazador hiere [herirá] al ciervo dentro de quince días).
- (Ito) kosā12Nota al pie: Ito kosā (Sī). vijjhati kuñjaraṃ ([él] hiere al elefante a un kosa13Nota del traductor: Medida de longitud equivalente a un cuarto de yojana. de aquí).
- (Ito) māsasmā bhuñjati bhojanaṃ ([él] come la comida dentro de un mes).
Al tomar “api”, hay también la quinta inflexión en conexión con partículas, y también la segunda y la tercera [inflexión].
- Rahitā mātujā puññaṃ katvā dānaṃ deti (sin un hijo, habiendo hecho mérito, [él] da); rahitā mātujaṃ, rahitā mātujena vā.
- Rite saddhammā kuto sukhaṃ labhati (sin el buen Dhamma, ¿dónde [uno] puede obtener la felicidad?); rite saddhammaṃ, rite saddhammena vā.
- Te bhikkhū nānā kulā pabbajitā (esos bhikkhus abandonaron el hogar desde diversas familias).
- Vinā saddhammā natth’ añño koci nātho loke vijjati (sin el buen Dhamma, no existe en el mundo ningún otro refugio); vinā saddhammaṃ, vinā saddhammena vā; vinā buddhasmā, vinā buddhaṃ, vinā buddhena vā.
Al tomar “ca”, hay también la quinta inflexión en otros significados.
- Yato ’haṃ bhagini ariyāya jātiyā jāto (hermana, desde que nací con el nacimiento Noble).
- Yato sarāmi attānaṃ (desde que tengo memoria de mí mismo).
- Yato patto ’smi viññutaṃ (desde que llegué al uso de razón).
- Yatv ādhikaraṇam enaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāsaveyyuṃ (por esa razón, los dhammas malos y perjudiciales, la codicia y la aflicción, atormentan [al bhikkhu] que mora sin contención en la facultad del ojo).
Rakkhaṇatthānaṃ dhātūnaṃ payoge yaṃ icchitaṃ, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti.
Kāke rakkhanti taṇḍulā; yavā paṭisedhenti gāvo.
- Kāke rakkhanti taṇḍulā (mantienen a los cuervos alejados del arroz).
- Yavā paṭisedhenti gāvo (mantienen a las vacas alejadas de la cebada).
Yena vā adassanam icchitaṃ, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti.
Upajjhāyā antaradhāyati sisso; mātarā ca pitarā ca antaradhāyati putto.
Vā ti kimatthaṃ? Sattamīvibhatyatthaṃ. Jetavane antaradhāyati Bhagavā.
- Upajjhāyā antaradhāyati sisso (el alumno se esconde del preceptor).
- Mātarā ca pitarā ca antaradhāyati putto (el hijo se esconde de la madre y del padre).
¿Cuál es la finalidad de decir “vā” (opcionalmente)? Para [permitir] el significado de la séptima inflexión. Jetavane antaradhāyati Bhagavā (el Bienaventurado desapareció en [de] Jetavana).
Dūratthe, antikatthe, addhanimmāne, kālanimmāne, tvālope, disāyoge, vibhatte, ārappayoge, suddhe, pamocane, hetvatthe, vivittatthe, pamāṇe, pubbayoge, bandhanatthe, guṇavacane, pañhe, kathane, thoke, akattari ca icc etesv atthesu payogesu ca, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti.
Dūratthe tāva: Kīvadūro ito Naḷakāragāmo. Dūrato v’ āgamma. Ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā. Dutiyā ca tatiyā ca. Dūraṃ gāmaṃ āgato, dūrena gāmena vā āgato. Ārakā imaṃ dhammavinayaṃ, anena dhammavinayena vā icc evamādi.
Antikatthe: Antikaṃ gāmā; āsannaṃ gāmā; samīpaṃ gāmā. Samīpaṃ saddhammā. Dutiyā ca tatiyā ca. Antikaṃ gāmaṃ, antikaṃ gāmena vā. Āsannaṃ gāmaṃ, āsannaṃ gāmena vā. Samīpaṃ gāmaṃ, samīpaṃ gāmena vā. Samīpaṃ saddhammaṃ, samīpaṃ saddhammena vā icc evamādi.
Addhanimmāne: Ito Mathurāya catūsu yojanesu Saṅkassaṃ nāma nagaraṃ atthi; tattha bahū janā vasanti icc evamādi.
Kālanimmāne: Ito bhikkhave ekanavutikappe Vipassī nāma Bhagavā loke udapādi (D. ii, 2)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 2. Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena parinibbāyissati (D. ii, 89)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 89 icc evamādi.
Tvālope kammādhikaraṇesu: Pāsādā saṅkameyya (S. i, 96)Saṃyutta-nikāya · tomo i, página 96, pāsādaṃ abhiruhitvā (saṅkameyya) vā. Pabbatā saṅkameyya, pabbataṃ abhiruhitvā (saṅkameyya) vā. Hatthikkhandhā saṅkameyya (S. i, 96)Saṃyutta-nikāya · tomo i, página 96, hatthikkhandhaṃ abhiruhitvā (saṅkameyya) vā. Āsanā vuṭṭhaheyya, āsane nisīditvā (vuṭṭhaheyya) vā icc evamādi.
Disāyoge: Avīcito yāva upari bhavaggam antare bahū sattanikāyā vasanti. Yato khemaṃ tato bhayaṃ (Khu. v, 193)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 193. Puratthimato, dakkhiṇato, pacchimato, uttarato aggī pajjalanti. Yato assosuṃ bhagavantaṃ. Uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā (D. ii, 233)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 233 icc evamādi.
Vibhatte: Yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi. Chaṭṭhī ca. Channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ dhammānaṃ pavaraṃ, yad idaṃ sugatavinayo icc evamādi.
Ārappayoge: Gāmadhammā vasaladhammā asaddhammā ārati virati paṭivirati (Khu. viii, 42)Khuddaka-nikāya · tomo viii, página 42; pāṇātipātā veramaṇī icc evamādi.
Suddhe: Lobhaniyehi dhammehi suddho asaṃsaṭṭho (M. ii, 383)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 383. Mātito ca pitito ca suddho asaṃsaṭṭho anupakuddho agarahito (D. i, 106; M. ii, 377)Dīgha-nikāya · Majjhima-nikāya icc evamādi.
Pamocane: Parimutto dukkhasmā ti vadāmi (S. ii, 26)Saṃyutta-nikāya · tomo ii, página 26. Mutto ’smi Mārabandhanā. Na te muccanti maccunā icc evamādi.
Hetvatthe: Kasmā hetunā, kena hetunā, kissa hetunā (M. i, 1; D. ii, 58)Majjhima-nikāya · Dīgha-nikāya. Kasmā nu tumhaṃ daharā na mīyare (Khu. v, 214)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 214. Kasmā idh’ eva maraṇaṃ bhavissati icc evamādi.
Vivittatthe: Vivitto pāpakā dhammā, vivicc eva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi icc evamādi.
Pamāṇe: Dīghaso navavidatthiyo sugatavidatthiyā; pamāṇikā kāretabbā (Vin. ii, 225)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 225; majjhimassa purisassa aḍḍhateḷasahatthā icc evamādi.
Pubbayoge: Pubbe ’va sambodhā (M. i, 219; A. i, 261)Majjhima-nikāya · Aṅguttara-nikāya icc evamādi.
Bandhanatthe: Satasmā bandho naro. Tatiyā ca. Satena bandho naro raññā iṇatthena icc evamādi.
Guṇavacane: Puññāya sugatiṃ yanti; cāgāya vipulaṃ dhanaṃ; paññāya vimuttimano; issariyāya janaṃ rakkhati rājā icc evamādi.
Pañhe tvālope kammādhikaraṇesu: Abhidhammā pucchanti, abhidhammaṃ sutvā, abhidhamme ṭhatvā (pucchanti) vā. Vinayā pucchanti, vinayaṃ sutvā, vinaye ṭhatvā (pucchanti) vā. Dutiyā ca tatiyā ca. Abhidhammaṃ, abhidhammena vā. Vinayaṃ, vinayena vā. Evaṃ suttā, geyyā, gāthāya, veyyākaraṇā, udānā, itivuttakā, jātakā, abbhutadhammā, vedallā (Khu. vii, 111; VinA. i, 22; DA. i, 24)Khuddaka-nikāya · Vinaya-aṭṭhakathā · Dīgha-nikāya-aṭṭhakathā icc evamādi.
Kathane tvālope kammādhikaraṇesu: Abhidhammā kathayanti, abhidhammaṃ sutvā, abhidhamme ṭhatvā (kathayanti). Vinayā kathayanti, vinayaṃ sutvā, vinaye ṭhatvā (kathayanti). Dutiyā ca tatiyā ca. Abhidhammaṃ, abhidhammena vā. Vinayaṃ, vinayena vā. Evaṃ suttā, geyyā, gāthāya, veyyākaraṇā, udānā, itivuttakā, jātakā, abbhutadhammā, vedallā (Khu. vii, 111; VinA. i, 22; DA. i, 24)Khuddaka-nikāya · Vinaya-aṭṭhakathā · Dīgha-nikāya-aṭṭhakathā icc evamādi.
Thoke: Thokā muccanti;14Nota al pie: Muccati (Sī). appamattakā muccanti;15Nota al pie: Muccati (Sī). kicchā muccanti.16Nota al pie: Muccati (Sī). Tatiyā ca. Thokena, appamattakena, kicchena vā icc evamādi.
Akattari ca: Kammassa katattā upacitattā ussannattā vipulattā cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti icc evamādi.
Caggahaṇena sesesu pi ye mayā nopadiṭṭhā apādānapayogikā, te payogavicakkhaṇehi yathāyogaṃ yojetabbā.
Primero, (1) en el significado de lejos:
- Kīvadūro ito Naḷakāragāmo (¿a qué distancia de aquí está el poblado Naḷakāra?).
- Dūrato v’ āgamma (habiendo venido de lejos).
- Ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā (esos hombres necios están lejos de este Dhamma-Vinaya).
- También [se utiliza] la segunda y la tercera [inflexión]. Dūraṃ gāmaṃ āgato, dūrena gāmena vā āgato ([él] vino de un poblado lejano). Ārakā imaṃ dhammavinayaṃ, anena dhammavinayena vā (lejos de este Dhamma-Vinaya), etc.
(2) En el significado de cerca:
- Antikaṃ gāmā (cerca del poblado); āsannaṃ gāmā (próximo al poblado); samīpaṃ gāmā (inmediato al poblado).
- Samīpaṃ saddhammā (cerca del buen Dhamma).
- También la segunda y la tercera [inflexión]. Antikaṃ gāmaṃ, antikaṃ gāmena vā. Āsannaṃ gāmaṃ, āsannaṃ gāmena vā. Samīpaṃ gāmaṃ, samīpaṃ gāmena vā. Samīpaṃ saddhammaṃ, samīpaṃ saddhammena vā, etc.
(3) En la medición de la distancia:
- Ito Mathurāya catūsu yojanesu Saṅkassaṃ nāma nagaraṃ atthi; tattha bahū janā vasanti (la ciudad llamada Saṅkassa está a cuatro yojanas de Mathurā; allí viven muchas personas), etc.
(4) En la medición del tiempo:
- Ito bhikkhave ekanavutikappe Vipassī nāma Bhagavā loke udapādi (bhikkhus, hace noventa y un eones a partir de éste, el Bienaventurado Vipassī surgió en el mundo).
- Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena parinibbāyissati (al cabo de tres meses a partir de ahora, [el Buddha] alcanzará el Parinibbāna), etc.
(5) Cuando hay elisión de [una palabra terminada en] ‘tvā’, [también se utiliza] en el acusativo (kamma) y en el locativo (adhikaraṇa):
- Pāsādā saṅkameyya (debería ir de la mansión), pāsādaṃ abhiruhitvā (saṅkameyya) vā (o, habiendo subido a la mansión, [debería ir]).
- Pabbatā saṅkameyya (debería ir de la montaña), pabbataṃ abhiruhitvā (saṅkameyya) vā (o, habiendo escalado la montaña, [debería ir]).
- Hatthikkhandhā saṅkameyya (debería descender desde el lomo del elefante), hatthikkhandhaṃ abhiruhitvā (saṅkameyya) vā (o, habiendo montado en el lomo del elefante, [debería descender]).
- Āsanā vuṭṭhaheyya (debería levantarse del asiento), āsane nisīditvā (vuṭṭhaheyya) vā (o, habiéndose sentado en el asiento, [debería levantarse]), etc.
(6) En conexión con [palabras que significan] dirección:
- Avīcito yāva upari bhavaggam antare bahū sattanikāyā vasanti (muchas clases de seres viven en el intervalo desde Avīci hasta la cima de la existencia).
- Yato khemaṃ tato bhayaṃ (desde donde hay seguridad, desde allí [surge] temor o peligro).
- Puratthimato, dakkhiṇato, pacchimato, uttarato aggī pajjalanti (los fuegos arden desde el este, desde el sur, desde el oeste, desde el norte).
- Yato assosuṃ bhagavantaṃ (desde allí escucharon al Bienaventurado).
- Uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā (hacia arriba desde la planta de los pies, hacia abajo desde la punta del cabello), etc.
(7) En comparación:
- Yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi (no hay nada más excelso o más distinguido que esto).
- También [se utiliza] la sexta [inflexión]. Channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ dhammānaṃ pavaraṃ, yad idaṃ sugatavinayo (esta Disciplina del Bien-Ido es mejor que los noventa y seis Dhammas sectarios), etc.
(8) En conexión con la abstención:
- Gāmadhammā vasaladhammā asaddhammā ārati virati paṭivirati ([uno] se abstiene, se aparta, se aparta por completo del dhamma de los poblados, del dhamma de los parias, del mal dhamma).
- Pāṇātipātā veramaṇī (abstención de matar), etc.
(9) En la pureza:
- Lobhaniyehi dhammehi suddho asaṃsaṭṭho (puro y sin mezcla con las cosas que provocan apego).
- Mātito ca pitito ca suddho asaṃsaṭṭho anupakuddho agarahito (puro, sin mezcla, intachable e irreprochable por el lado de la madre y por el lado del padre), etc.
(10) En la liberación:
- Parimutto dukkhasmā ti vadāmi (digo “bien liberado del sufrimiento”).
- Mutto ’smi Mārabandhanā (estoy liberado de la atadura de Māra).
- Na te muccanti maccunā (ellos no se liberan de la muerte), etc.
(11) En el significado de causa:17Nota al pie: “Hetvatthe” significa la palabra “hetu” así como las palabras que tienen el mismo significado que “hetu”.
- Kasmā hetunā, kena hetunā, kissa hetunā (¿por qué causa?, ¿por cuál causa?, ¿por causa de qué?).
- Kasmā nu tumhaṃ daharā na mīyare (¿por qué vuestros jóvenes no mueren?).
- Kasmā idh’ eva maraṇaṃ bhavissati (¿por qué aquí habrá solo la muerte?), etc.
(12) En el significado de aislamiento:
- Vivitto pāpakā dhammā (apartado de los malos dhammas), vivicc eva kāmehi (apartado de los placeres sensuales), vivicca akusalehi dhammehi (apartado de los dhammas insanos), etc.
(13) En la medición:
- Dīghaso navavidatthiyo sugatavidatthiyā (de largo, nueve palmos del palmo del Bien-Ido); pamāṇikā kāretabbā (debe hacerse según las medidas reglamentarias); majjhimassa purisassa aḍḍhateḷasahatthā (doce codos y medio del hombre promedio), etc.
(14) En conexión con el pasado:
- Pubbe ’va sambodhā (antes de la Iluminación), etc.
(15) En el significado de confinamiento:
- Satasmā bandho naro (el hombre está preso a causa de cien [de deuda]).
- También [se utiliza] la tercera [inflexión]. Satena bandho naro raññā iṇatthena (el hombre fue apresado por el rey por una deuda de cien), etc.
(16) En la expresión de cualidad [tanto buena como mala]:
- Puññāya sugatiṃ yanti (por el mérito van a un destino feliz).
- Cāgāya vipulaṃ dhanaṃ (por la generosidad, hay abundante riqueza).
- Paññāya vimuttimano (por la sabiduría, es uno cuya mente está liberada).
- Issariyāya janaṃ rakkhati rājā (por su poderío, el rey protege a la gente), etc.
(17) Con relación a preguntas, cuando hay elisión de [una palabra terminada en] ‘tvā’, [también se utiliza] en el acusativo (kamma) y en el locativo (adhikaraṇa):
- Abhidhammā pucchanti (preguntan sobre el Abhidhamma), Abhidhammaṃ sutvā, Abhidhamme ṭhatvā (pucchanti) vā (habiendo escuchado el Abhidhamma, o habiéndose establecido en el Abhidhamma, preguntan).
- Vinayā pucchanti (preguntan sobre el Vinaya), vinayaṃ sutvā, vinaye ṭhatvā (pucchanti) vā (habiendo escuchado el Vinaya, o habiéndose establecido en el Vinaya, preguntan).
- También la segunda y la tercera [inflexión]. Abhidhammaṃ, abhidhammena vā. Vinayaṃ, vinayena vā. Así con los suttas, los geyyas, las gāthās, los veyyākaraṇas, los udānas, los itivuttakas, los jātakas, los abbhutadhammas y los vedallas, etc.
(18) En conversación, cuando hay elisión de [una palabra terminada en] ‘tvā’, [también se utiliza] en el kamma (acusativo) y en el adhikaraṇa (locativo):
- Abhidhammā kathayanti (hablan sobre el Abhidhamma), abhidhammaṃ sutvā, abhidhamme ṭhatvā (kathayanti) (habiendo escuchado el Abhidhamma, o habiéndose establecido en el Abhidhamma, hablan).
- Vinayā kathayanti (hablan sobre el Vinaya), vinayaṃ sutvā, vinaye ṭhatvā (kathayanti) (habiendo escuchado el Vinaya, o habiéndose establecido en el Vinaya, hablan).
- También [se utilizan] la segunda y la tercera [inflexión]. Abhidhammaṃ, abhidhammena vā. Vinayaṃ, vinayena vā. Así con los suttas, los geyyas, las gāthās, los veyyākaraṇas, los udānas, los itivuttakas, los jātakas, los abbhutadhammas y los vedallas, etc.
(19) En poco:
- Thokā muccanti (se liberan con poco [esfuerzo]); appamattakā muccanti (se liberan con no mucho); kicchā muccanti (se liberan con dificultad).
- También [se utiliza] la tercera [inflexión]. Thokena, appamattakena, kicchena vā, etc.
(20) Y en el no agente:18Nota al pie: Hay dos agentes: (1) el agente causativo y (2) el agente puro. “Akattari” significa agente no causativo.
- Kammassa katattā upacitattā ussannattā vipulattā cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti (debido al kamma hecho, acumulado, abundante y vasto, surge la conciencia del ojo), etc.
Al tomar “ca”, también los restantes [ejemplos] del “apādāna” no mostrados por mí deben ser construidos, según corresponda, por aquellos que son expertos en dar ejemplos.
Yassa vā dātukāmo, yassa vā rocate, yassa vā dhārayate, taṃ kārakaṃ sampadānasaññaṃ hoti.
Samaṇassa cīvaraṃ dadāti; samaṇassa rocate saccaṃ; Devadattassa suvaṇṇacchattaṃ dhārayate Yaññadatto.
Sampadānam icc anena kvattho? Sampadāne catutthī.
Vā ti vikappanatthaṃ. Dhātu-nāmānaṃ payoge vā upasaggappayoge vā nipātappayoge vā sati atthavikappanatthaṃ vā ti padaṃ payujjati.
- Samaṇassa cīvaraṃ dadāti ([él] da la túnica al asceta).
- Samaṇassa rocate saccaṃ (la verdad agrada al asceta).
- Devadattassa suvaṇṇacchattaṃ dhārayate Yaññadatto (Yaññadatta sostiene el parasol dorado para Devadatta).
¿Cuál es la utilidad del nombre “sampadāna” (dativo)? Para el uso del nombre “sampadāna” en el sutta “Sampadāne catutthī” (§293). En el dativo, la cuarta [inflexión].
“Vā” es con el sentido de alternativa (vikappana). Cuando hay conexión con raíces y nombres, o conexión con prefijos, o conexión con partículas, la palabra “vā” se emplea como alternativa de significado.
Silāgha hanu ṭhā sapa dhāra piha kudha duha issa icc etesaṃ dhātūnaṃ payoge, usūyatthānañ ca payoge, rādh’-ikkhappayoge, paccāsuṇa-anu-pati-giṇānaṃ pubbakattari, ārocanatthe, tadatthe, tumatthe, alamatthe, maññatippayoge anādare appāṇini, gatyatthānaṃ dhātūnaṃ kammani, āsīsatthe ca sammuti bhiyya sattamyatthesu ca, taṃ kārakaṃ sampadānasaññaṃ hoti.
Silāghappayoge tāva: Buddhassa silāghate, Dhammassa silāghate, Saṃghassa silāghate; sakaṃ upajjhāyassa silāghate; tava silāghate, mama silāghate icc evamādi.
Hanuppayoge: Hanute tuyham eva, hanute mayham eva icc evamādi.
Ṭhāpayoge: Upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī, bhikkhussa bhuñjantassa pānīyena vā vidhūpanena vā upatiṭṭheyya (Vin. ii, 345)Vinaya-piṭaka · tomo ii, página 345 bhikkhunī icc evamādi.
Sapappayoge: Tuyhaṃ sapate, mayhaṃ sapate icc evamādi.
Dhārappayoge: Suvaṇṇaṃ te dhārayate icc evamādi.
Pihappayoge: Buddhassa aññatitthiyā pihayanti; devā dassanakāmā te (Khu. vi, 186)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 186; yato icchāmi bhaddantassa; samiddhānaṃ pihayanti daliddā icc evamādi.
Kudha-duha-issa-usūyappayoge: Kodhayati Devadattassa; tassa kujjha Mahāvīra mā raṭṭhaṃ vinassa idaṃ (Khu. v, 99)Khuddaka-nikāya · tomo v, página 99.20Nota al pie: Nāyaṃ pāṭho Sīhaḷapotthakesu dissati. (Esta lectura no se encuentra en los manuscritos cingaleses.) Duhayati disānaṃ megho. Titthiyā samaṇānaṃ issayanti guṇagiddhena; titthiyā samaṇānaṃ issayanti lābhagiddhena. Dujjanā guṇavantānaṃ usūyanti guṇagiddhena; kā usūyā vijānataṃ (Vin. iii, 55)Vinaya-piṭaka · tomo iii, página 55 icc evamādi.
Rādha ikkha icc etesaṃ dhātūnaṃ payoge yassa akathitassa pucchanaṃ kammavikkhyāpanatthañ ca, taṃ kārakaṃ sampadānasaññaṃ hoti, dutiyā ca.
Ārādho ’haṃ rañño, ārādho ’haṃ rājānaṃ;21Nota al pie: Ārādho me rañño, ārādho me rājānaṃ (Sī). ky āhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi (Vin. i, 248)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 248; ky āhaṃ ayye aparajjhāmi. Cakkhuṃ janassa dassanāya taṃ viya maññe. Āyasmato Upālittherassa upasampadāpekkho Upatisso, āyasmantaṃ vā icc evamādi.
Paccāsuṇa-anupatigiṇānaṃ pubbakattari suṇotissa paccāyoge yassa22Nota al pie: “Yassā” ti padaṃ adhikan ti maññe, anantaravākye tassambandhatasaddassa abhāvā, tadatthassa ca idha anicchitattā, padarūpasiddhiyam pi taṃ natthi. (Considero que la palabra “yassa” es superflua: en la oración inmediata falta el correlativo “ta” que se relacione con ella, y su sentido no se desea aquí; tampoco está en el Padarūpasiddhi.) kammuno pubbassa yo kattā, so sampadānasañño hoti.
Taṃ yathā? Bhagavā bhikkhū etad avoca.
Bhikkhū ti akathitakammam, etan ti kathitakammaṃ. Yassa23Nota al pie: “Yassā” ti padaṃ adhikan ti maññe, anantaravākye tassambandhatasaddassa abhāvā, tadatthassa ca idha anicchitattā, padarūpasiddhiyam pi taṃ natthi. (Considero que la palabra “yassa” es superflua: en la oración inmediata falta el correlativo “ta” que se relacione con ella, y su sentido no se desea aquí; tampoco está en el Padarūpasiddhi.) kammuno pubbassa yo kattā, so “Bhagavā” ti24Nota al pie: Yassa -pa- kattāti so Bhagavā (K). “yo karoti sa kattā” ti suttavacanena kattusañño. Evaṃ yassa25Nota al pie: “Yassā” ti padaṃ adhikanti maññe. (Considero que la palabra “yassa” es superflua.) kammuno pubbassa yo kattā, so sampadānasañño hoti.
Taṃ yathā? Te bhikkhū Bhagavato paccassosuṃ (D. ii, 9; M. i, 1; A. i, 1)Dīgha-nikāya · Majjhima-nikāya · Aṅguttara-nikāya. Āsuṇanti Buddhassa bhikkhū.
Giṇassa anu-patiyoge yassa26Nota al pie: “Yassā” ti padaṃ adhikanti maññe. (Considero que la palabra “yassa” es superflua.) kammuno pubbassa yo kattā, so sampadānasañño hoti.
Taṃ yathā? Bhikkhu janaṃ dhammaṃ sāveti. Tassa bhikkhuno jano anugiṇāti; tassa bhikkhuno jano patigiṇāti.
Yo vadeti sa ‘kattā’ ti, Vuttaṃ ‘kamman’ ti vuccati. Yo paṭiggāhako tassa, ‘sampadānaṃ’ vijāniyā.
icc evamādi.
Ārocanatthe: Ārocayāmi vo bhikkhave (M. i, 339)Majjhima-nikāya · tomo i, página 339; āmantayāmi vo bhikkhave (D. ii, 128)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 128; paṭivedayāmi vo bhikkhave (M. i, 339)Majjhima-nikāya · tomo i, página 339. Ārocayāmi te mahārāja (S. i, 101)Saṃyutta-nikāya · tomo i, página 101; āmantayāmi te mahārāja; paṭivedayāmi te mahārāja (S. i, 101)Saṃyutta-nikāya · tomo i, página 101 icc evamādi.
Tadatthe: Ūnassa pāripūriyā taṃ cīvaraṃ nikkhipitabbaṃ. Buddhassa atthāya, Dhammassa atthāya, Saṃghassa atthāya, jīvitaṃ pariccajāmi icc evamādi.
Tumatthe: Lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ Buddho loke uppajjati (D. ii, 179; 181; M. i, 117; A. i, 21)Dīgha-nikāya · Majjhima-nikāya · Aṅguttara-nikāya. Bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya vinayo paññatto (Vin. i, 24; v, 2)Vinaya-piṭaka icc evamādi.
Alamatthappayoge: Alam iti arahati paṭikkhittesu. Alaṃ me Buddho (Vin. i, 32)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 32. Alaṃ me rajjaṃ (Khu. vi, 151)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 151. Alaṃ bhikkhu pattassa. Alaṃ mallo mallassa; arahati mallo mallassa. Paṭikkhitte: Alaṃ te rūpaṃ karaṇīyaṃ. Alaṃ me hiraññasuvaṇṇena icc evamādi.
Maññatippayoge anādare appāṇini: Kaṭṭhassa tuvaṃ maññe; kaliṅgarassa27Nota al pie: Kaḷiṅgarassa, kaḷaṅgarassa (K). tuvaṃ maññe.
Anādare ti kimatthaṃ? Suvaṇṇaṃ viya taṃ maññe.28Nota al pie: Suvaṇṇaṃ taṃ maññe (Rū). Suvaṇṇaṃ tvaṃ maññe (Sī).
Appāṇinī ti kimatthaṃ? Gadrabhaṃ tuvaṃ maññe icc evamādi.
Gatyatthakammani: Gāmassa pādena gato; nagarassa pādena gato; appo saggāya gacchati (Khu. i, 39)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 39, saggassa gamanena vā (Khu. i, 40)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 40; mūlāya paṭikasseyya saṃgho (Vin. iii, 442; iv, 114)Vinaya-piṭaka. Dutiyā ca. Gāmaṃ pādena gato, nagaraṃ pādena gato, appo saggaṃ gacchati, saggaṃ gamanena vā. Mūlaṃ paṭikasseyya saṃgho icc evamādi.
Āsīsatthe: Āyasmato dīghāyuko29Nota al pie: Dīghāyu (K). hotu; bhaddaṃ bhavato hotu; kusalaṃ bhavato hotu. Anāmayaṃ bhavato hotu; sukhaṃ bhavato hotu; svāgataṃ bhavato hotu; attho bhavato hotu; hitaṃ bhavato hotu icc evamādi.
Sammutippayoge: Aññatra saṃghasammutiyā bhikkhussa vippavatthuṃ na vaṭṭati. Sādhu sammuti me tassa Bhagavato dassanāya icc evamādi.
Bhiyyappayoge: Bhiyyoso mattāya30Nota al pie: Bhiyyosomattāya. D. i, 205; DA. i, 321; D. ii, 9; S, i, 23; SA. i, 63; A. i, 122; Khu. i, 170-1; UdānaA. 329. Siyyosomattāya. Vin. iv, 346. Iha tu atisayatthe nipāto yevā yaṃ “Bhiyyosomattāyā” ti (Mog.-pañcikā ii, 25)Moggallāna-pañcikā · tomo ii, página 25Moggallāna-pañcikā · tomo ii, página 25. (Pero aquí “Bhiyyosomattāya” es solo una partícula con significado intensivo.) Sad. Sutta, 125-6; 175-piṭṭhesu pi passitabbaṃ. (Véase también en las páginas 125-6 y 175 del Saddanīti.) icc evamādi.
Sattamyatthe: Tuyhañ c’ assa āvikaromi; tassa me Sakko pātur ahosi icc evamādi.
Atthaggahaṇena bahūsu akkharappayogesu dissati.
Taṃ yathā? Upamaṃ te karissāmi (D. ii, 259; M. i, 203)Dīgha-nikāya · Majjhima-nikāya, dhammaṃ vo desessāmi (M. iii, 86)Majjhima-nikāya · tomo iii, página 86.
Sāratthe31Nota al pie: Sādaratthe (Sī). Sārattho nāma uttamattho, cintāpanattho vā (Nyā; Sad. 126-piṭṭhe). (“Sārattha” significa el significado supremo, o el significado que hace pensar.) ca: Desetu bhante Bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ. Tassa phāsu vihārāya hoti. Etassa pahiṇeyya.32Nota al pie: Phāsuvihārāya hotu (K). Yathā no Bhagavā byākareyya, tathā pi tesaṃ byākarissāma. Kappati samaṇānaṃ āyogo. Amhākaṃ maṇinā attho (Vin. i, 220)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 220. Kim attho me buddhena. Seyyo me attho. Bahūpakārā bhante Mahāpajāpatigotamī Bhagavato (M. iii, 290)Majjhima-nikāya · tomo iii, página 290. Bahūpakārā bhikkhave mātāpitaro puttānaṃ (Khu. i, 269; A. i, 131)Khuddaka-nikāya · Aṅguttara-nikāya icc evamādi.
Sesesu akkharappayogesu pi aññe pi payogā payogavicakkhaṇehi yojetabbā.
Caggahaṇaṃ vikappanatthavāggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ.33Nota al pie: Anekatthattā nipātānaṃ, caggahaṇassa ca nipātattā tapphalaṃ assento casaddaggahaṇaṃ vikappanatthavāggahaṇanukaḍḍhanatthanti āha (Nyā). Kaccāyane pana “sattamyatthesu cā” ti casaddaggahaṇaṃ vikappanatthavāggahaṇānukaḍḍhanattham eva. Sad. sutta. 126-piṭṭhe. (Como las partículas tienen muchos significados y el “ca” tomado es una partícula, mostrando su fruto dice que el tomar la palabra “ca” es para el arrastre de “vā” con significado de alternativa (Nyāsa). En Kaccāyana, en “sattamyatthesu ca”, el tomar la palabra “ca” es solo para el arrastre de “vā” con significado de alternativa.) Ye keci saddā sampadānappayogikā mayā nopadiṭṭhā, tesaṃ gahaṇatthaṃ idha vikappīyati vā saddo.34Nota al pie: Iti vikappayati (Sī).
Taṃ yathā? Bhikkhusaṃghassa pabhū ayaṃ Bhagavā. Desassa pabhū ayaṃ rājā. Khettassa pabhū ayaṃ gahapati. Araññassa pabhū ayaṃ luddako icc evamādi. Kvaci dutiyā tatiyā pañcamī chaṭṭhī sattamyatthesu ca.35Nota al pie: Dutiyā pañcamī chaṭṭhī sattamyatthesu (Sī).
Primero, (1) en conexión con [la raíz] ‘silāgha’ (elogiar):
- Buddhassa silāghate, Dhammassa silāghate, Saṃghassa silāghate ([uno] elogia al Buddha, elogia al Dhamma, elogia al Sangha).
- Sakaṃ upajjhāyassa silāghate ([él] elogia a su propio preceptor).
- Tava silāghate, mama silāghate ([él] te elogia a ti, me elogia a mí), etc.
(2) En conexión con [la raíz] ‘hanu’ (engañar/remover):
- Hanute tuyham eva, hanute mayham eva ([él] te miente a ti, me miente a mí), etc.
(3) En conexión con [la raíz] ‘ṭhā’ (estar de pie):
- Upatiṭṭheyya Sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī (el carpintero debería atender a los hijos de los Sakyas).
- Bhikkhussa bhuñjantassa pānīyena vā vidhūpanena vā upatiṭṭheyya bhikkhunī ([si] una bhikkhunī atendiera con agua o con abanico a un bhikkhu que está comiendo…), etc.
(4) En conexión con [la raíz] ‘sapa’ (jurar [decir la verdad]):
- Tuyhaṃ sapate, mayhaṃ sapate ([él] te jura a ti, me jura a mí), etc.
(5) En conexión con [la raíz] ‘dhāra’ (mantener/deber):
- Suvaṇṇaṃ te dhārayate ([él] te debe oro), etc.
(6) En conexión con [la raíz] ‘piha’ (querer/amar):
- Buddhassa aññatitthiyā pihayanti (los seguidores de otras enseñanzas quieren al Buddha).
- Devā dassanakāmā te (las deidades desean verte).
- Yato icchāmi bhaddantassa (porque quiero al venerable).
- Samiddhānaṃ pihayanti daliddā (los pobres quieren a los ricos), etc.
(7) En conexión con [las raíces] ‘kudha’ (enojarse), ‘duha’ (dañar), ‘issa’ (envidiar) y ‘usūya’ (mostrar enojo):
- Kodhayati Devadattassa ([él] se enoja con Devadatta).
- Tassa kujjha Mahāvīra mā raṭṭhaṃ vinassa idaṃ (enójate con él, Gran Héroe; no dejes que este país sea destruido).
- Duhayati disānaṃ megho (la tormenta destruye los países).
- Titthiyā samaṇānaṃ issayanti guṇagiddhena; titthiyā samaṇānaṃ issayanti lābhagiddhena (por codicia de honores, los seguidores de [otras] enseñanzas envidian a los ascetas; por codicia de ganancias, los seguidores de [otras] enseñanzas envidian a los ascetas).
- Dujjanā guṇavantānaṃ usūyanti guṇagiddhena (por codicia de honores, las malas personas critican a los virtuosos); kā usūyā vijānataṃ (¿cuál es la crítica de los que saben?), etc.
(8) En conexión con las raíces ‘rādha’ (complacer) e ‘ikkha’ (ver), aquel de quien no se ha hablado y sobre el que se pregunta, y para dar a conocer la acción: ese caso recibe el nombre “dativo”; también [se utiliza] la segunda [inflexión].
- Ārādho ’haṃ rañño (me agrada el rey), ārādho ’haṃ rājānaṃ.
- Ky āhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi (¿en qué he ofendido a los venerables?); ky āhaṃ ayye aparajjhāmi.
- Cakkhuṃ janassa dassanāya taṃ viya maññe (considero el ojo para ver a la gente tal como te considero a ti [= te considero como el ojo]).
- Āyasmato Upālittherassa upasampadāpekkho Upatisso (el Venerable Upatissa desea la ordenación con el Venerable Upāli), āyasmantaṃ vā, etc.
(9) En el sujeto anterior de ‘paccāsuṇa’ y ‘anupatigiṇa’: cuando la raíz ‘su’ (escuchar) está en conexión con ‘paccā’ [= ‘pati’ + ‘ā’], aquel que es el sujeto del objeto anterior recibe el nombre “dativo”.
¿Cómo qué? Bhagavā bhikkhū etad avoca (el Bienaventurado dijo esto a los bhikkhus).
[Aquí] “bhikkhū” es el objeto indirecto (akathitakamma) y “etaṃ” es el objeto directo (kathitakamma). El sujeto del objeto anterior (“etaṃ”), “Bhagavā”, recibe el nombre “kattu” por el sutta “Yo karoti sa kattā” (§281). Así, aquel que es el sujeto del objeto anterior recibe el nombre “dativo”.
¿Cómo qué?
- Te bhikkhū Bhagavato paccassosuṃ (esos bhikkhus respondieron al Bienaventurado).
- Āsuṇanti Buddhassa bhikkhū (los bhikkhus escuchan al Buddha).
(10) En conexión con ‘anu’ y ‘pati’ de la raíz ‘ge’ (emitir sonido), aquel que es el sujeto del objeto anterior recibe el nombre “dativo”.
¿Cómo qué? Bhikkhu janaṃ dhammaṃ sāveti (el bhikkhu hace que la gente escuche el Dhamma).
- Tassa bhikkhuno jano anugiṇāti (la gente aclama a ese bhikkhu).
- Tassa bhikkhuno jano patigiṇāti (la gente aprueba a ese bhikkhu).
El que habla, ése es el “sujeto” (kattā); Lo dicho se llama “objeto” (kamma); El que lo recibe debe entenderse como “dativo”.
Etcétera.
(11) En el significado de anunciar:
- Ārocayāmi vo bhikkhave; āmantayāmi vo bhikkhave; paṭivedayāmi vo bhikkhave (os anuncio, bhikkhus; os informo, bhikkhus; os comunico, bhikkhus).
- Ārocayāmi te mahārāja; āmantayāmi te mahārāja; paṭivedayāmi te mahārāja (te anuncio, gran rey; te informo, gran rey; te comunico, gran rey), etc.
(12) En el propósito de aquello: Esa túnica debe reservarse para completar lo que falta. Por el Buddha, por el Dhamma, por el Sangha entrego la vida.
(13) En el significado de ‘tuṃ’:
- Lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ Buddho loke uppajjati (el Buddha surge en el mundo por compasión por el mundo, para el bienestar, para el beneficio y para la felicidad de devas y humanos).
- Bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya vinayo paññatto (el Vinaya fue promulgado para la vida en comodidad de los bhikkhus), etc.
(14) En conexión con [palabras que tienen] el significado de “alaṃ”: “Alaṃ” significa digno (arahati) y rechazo (paṭikkhitta).
- Alaṃ me Buddho (el Buddha es digno para mí).
- Alaṃ me rajjaṃ (el reino es digno para mí).
- Alaṃ bhikkhu pattassa (el bhikkhu es digno del cuenco).
- Alaṃ mallo mallassa; arahati mallo mallassa (un luchador es rival para otro luchador; un luchador es digno de otro luchador).
- Alaṃ te rūpaṃ karaṇīyaṃ (la materia no es nada para ti). Alaṃ me hiraññasuvaṇṇena (no necesito plata ni oro), etc.
(15) En conexión con la raíz ‘mana’, en [la expresión de] desprecio y hacia un ser no sintiente:
- Kaṭṭhassa tuvaṃ maññe (te considero como un leño).
- Kaliṅgarassa tuvaṃ maññe (te considero como un trozo de madera podrida).
¿Cuál es la finalidad de decir “anādare” (desprecio)? [Este sutta no se aplica cuando no hay desprecio, como en:] Suvaṇṇaṃ viya taṃ maññe (te considero como el oro).
¿Cuál es la finalidad de decir “appāṇini” (ser no sintiente)? [Este sutta no se aplica cuando hay un ser sintiente, como en:] Gadrabhaṃ tuvaṃ maññe (te considero un asno). Etcétera.
(16) En el objeto de [raíces que tienen el] significado de ir:
- Gāmassa pādena gato (ido al poblado a pie); nagarassa pādena gato (ido a la ciudad a pie).
- Appo saggāya gacchati (pocos van al cielo), saggassa gamanena vā (o por ir al cielo).
- Mūlāya paṭikasseyya saṃgho (el Sangha debería hacer[lo] volver al comienzo).
- También [se utiliza] la segunda [inflexión]. Gāmaṃ pādena gato, nagaraṃ pādena gato, appo saggaṃ gacchati, saggaṃ gamanena vā. Mūlaṃ paṭikasseyya saṃgho [los mismos ejemplos], etc.
(17) En el significado de bendición:
- Āyasmato dīghāyuko hotu (que haya larga vida para el venerable).
- Bhaddaṃ bhavato hotu (que haya bien para usted); kusalaṃ bhavato hotu (que haya salud para usted); anāmayaṃ bhavato hotu (que esté usted libre de enfermedad); sukhaṃ bhavato hotu (que haya felicidad para usted); svāgataṃ bhavato hotu (sea usted bienvenido); attho bhavato hotu (que haya bienestar para usted); hitaṃ bhavato hotu (que haya beneficio para usted), etc.
(18) En conexión con “sammuti” (consentimiento):
- Aññatra saṃghasammutiyā bhikkhussa vippavatthuṃ na vaṭṭati (salvo con el consentimiento del Sangha, no está permitido que el bhikkhu permanezca separado [de la túnica]).
- Sādhu sammuti me tassa Bhagavato dassanāya (es bueno el consentimiento para que yo vea a ese Bienaventurado), etc.
(19) En conexión con “bhiyya” (más):
- Bhiyyoso mattāya (más allá de la medida), etc.
(20) En el significado de la séptima [inflexión]:
- Tuyhañ c’ assa āvikaromi (y te lo declaro).
- Tassa me Sakko pātur ahosi (Sakka se manifestó a ese [que soy] yo), etc.
(21) Al tomar “attha”, muchos ejemplos se encuentran.
¿Cómo qué?
- Upamaṃ te karissāmi (te haré un símil).
- Dhammaṃ vo desessāmi (os predicaré el Dhamma).
(22) Y en el significado de la raíz ‘sāra’ (ir o pensar):
- Desetu bhante Bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ (que el Bienaventurado, venerable señor, predique el Dhamma a los bhikkhus).
- Tassa phāsu vihārāya hoti (para su vivir en comodidad).
- Etassa pahiṇeyya (debería enviárselo a él).
- Yathā no Bhagavā byākareyya, tathā pi tesaṃ byākarissāma (tal como el Bienaventurado nos responda, así también les responderemos).
- Kappati samaṇānaṃ āyogo (¿es permisible el cinto de tela para los ascetas?).
- Amhākaṃ maṇinā attho (nosotros necesitamos la joya).
- Kim attho me Buddhena (¿de qué me sirve el Buddha?).
- Seyyo me attho (el beneficio es lo mejor para mí).
- Bahūpakārā bhante Mahāpajāpatigotamī Bhagavato (venerable señor, Mahāpajāpatigotamī ha sido de mucha ayuda para el Bienaventurado).
- Bahūpakārā bhikkhave mātāpitaro puttānaṃ (bhikkhus, la madre y el padre son de mucha ayuda para los hijos), etc.
También en las restantes construcciones de palabras, otros ejemplos deben ser construidos por aquellos que son expertos en dar ejemplos.
El tomar “ca” es para el arrastre de “vā”, que tiene el significado de alternativa (vikappana). Aquí la palabra “vā” se emplea para arrastrar (incluir) cualesquiera palabras con función del dativo que yo no he mostrado.
¿Cómo qué?
- Bhikkhusaṃghassa pabhū ayaṃ Bhagavā (este Bienaventurado es el señor del Sangha de bhikkhus).
- Desassa pabhū ayaṃ rājā (este rey es el señor del país).
- Khettassa pabhū ayaṃ gahapati (este dueño de casa es el señor del campo).
- Araññassa pabhū ayaṃ luddako (este cazador es el señor del bosque), etc.
A veces también [se utiliza] en el significado de la segunda, la tercera, la quinta, la sexta y la séptima [inflexión].
Yo ādhāro, taṃ okāsasaññaṃ hoti. Sv ādhāro catubbidho: byāpiko, opasilesiko, vesayiko sāmīpiko cā ti.
Tattha byāpiko tāva: Jalesu khīraṃ tiṭṭhati, tilesu telaṃ, ucchūsu raso.
Opasilesiko: Pariyaṅke rājā seti; āsane upaviṭṭho saṃgho.
Vesayiko: Bhūmīsu manussā caranti; antalikkhe vāyū vāyanti; ākāse sakuṇā pakkhandanti.36Nota al pie: Pakkhanti (K).
Sāmīpiko: Vane hatthino caranti; gaṅgāyaṃ ghoso tiṭṭhati; vaje gāvo duhanti; Sāvatthiyaṃ viharati Jetavane (A. i, 1; S. i, 1)Aṅguttara-nikāya · Saṃyutta-nikāya.
Okāsam icc anena kvattho? Okāse sattamī.
Aquí, primero, (1) lo que se difunde (byāpika):
- Jalesu khīraṃ tiṭṭhati (la leche existe en las aguas), tilesu telaṃ (el aceite, en el sésamo), ucchūsu raso (el jugo, en las cañas de azúcar).
(2) Contacto estrecho (opasilesika):
- Pariyaṅke rājā seti (el rey yace en el lecho).
- Āsane upaviṭṭho saṃgho (el Sangha está sentado en el asiento).
(3) Dominio (vesayika):
- Bhūmīsu manussā caranti (los humanos caminan sobre la tierra).
- Antalikkhe vāyū vāyanti (los vientos soplan en el cielo).
- Ākāse sakuṇā pakkhandanti (los pájaros vuelan en el espacio).
(4) Cercanía (sāmīpika):
- Vane hatthino caranti (los elefantes deambulan cerca del bosque).
- Gaṅgāyaṃ ghoso tiṭṭhati (la aldea de los vaqueros está cerca del Ganges).
- Vaje gāvo duhanti (ordeñan las vacas cerca del establo).
- Sāvatthiyaṃ viharati Jetavane ([el Bienaventurado] reside cerca de Sāvatthī, en el Parque de Jeta).
¿Cuál es la utilidad del nombre “okāsa” (locativo)? Para el uso del nombre “okāsa” en el sutta “Okāse sattamī” (§302). En el locativo, la séptima [inflexión].
Yena vā kayirate, yena vā passati, yena vā suṇāti, taṃ kārakaṃ karaṇasaññaṃ hoti.
Dattena vīhiṃ lunāti; vāsiyā kaṭṭhaṃ tacchati; pharasunā rukkhaṃ chindati; kudālena pathaviṃ38Nota al pie: Āvāṭaṃ (Sī). khaṇati; satthena kammaṃ karoti. Cakkhunā rūpaṃ passati (D. ii, 269)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 269; sotena saddaṃ suṇāti (D. ii, 269)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 269.
Karaṇam icc anena kvattho? Karaṇe tatiyā.
- Dattena vīhiṃ lunāti ([él] corta el arroz con la hoz).
- Vāsiyā kaṭṭhaṃ tacchati (talla la madera con la azuela).
- Pharasunā rukkhaṃ chindati (corta el árbol con el hacha).
- Kudālena pathaviṃ khaṇati (cava la tierra con la azada).
- Satthena kammaṃ karoti (hace el trabajo con el cuchillo).
- Cakkhunā rūpaṃ passati (ve una forma con el ojo).
- Sotena saddaṃ suṇāti (oye el sonido con el oído).
¿Cuál es la utilidad del nombre “karaṇa” (instrumental)? Para el uso del nombre “karaṇa” en el sutta “Karaṇe tatiyā” (§286). En el instrumental, la tercera [inflexión].
Yaṃ vā karoti, yaṃ vā passati, yaṃ vā suṇāti, taṃ kārakaṃ kammasaññaṃ hoti.
Chattaṃ karoti; rathaṃ karoti; rūpaṃ passati (D. ii, 269)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 269; saddaṃ suṇāti (D. ii, 269)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 269; kaṇṭakaṃ maddati; visaṃ gilati.
Kammam icc anena kvattho? Kammatthe dutiyā.
- Chattaṃ karoti ([él] hace una sombrilla).
- Rathaṃ karoti (hace un carro).
- Rūpaṃ passati (ve una forma).
- Saddaṃ suṇāti (oye un sonido).
- Kaṇṭakaṃ maddati (pisa una espina).
- Visaṃ gilati (traga veneno).
¿Cuál es la utilidad del nombre “kamma” (objeto)? Para el uso del nombre “kamma” en el sutta “Kammatthe dutiyā” (§297). En el significado del objeto, la segunda [inflexión].
Yo karoti, so kattusañño hoti.
Ahinā daṭṭho naro; garuḷena hato nāgo. Buddhena jito Māro; Upaguttena Māro bandho.41Nota al pie: Baddho (K).
Kattu icc anena kvattho? Kattari ca.
- Ahinā daṭṭho naro (el hombre es mordido por la serpiente).
- Garuḷena hato nāgo (la serpiente fue matada por el garuḷa).
- Buddhena jito Māro (Māra fue vencido por el Buddha).
- Upaguttena Māro bandho (Māra fue atado por Upagutta).
¿Cuál es la utilidad del nombre “kattu” (sujeto)? Para el uso del nombre “kattu” en el sutta “Kattari ca” (§288). Y en el sujeto [la tercera inflexión].
Yo kattāraṃ kāreti, so hetusañño hoti, kattā ca.
So puriso taṃ purisaṃ kammaṃ kāreti; so puriso tena purisena kammaṃ kāreti; so puriso tassa purisassa kammaṃ kāreti. Evaṃ hāreti, pāṭheti, pāceti, dhāreti.
Hetu icc anena kvattho? Dhātūhi ṇe-ṇaya-ṇāpe-ṇāpayā kāritāni hetvatthe.
- So puriso taṃ purisaṃ kammaṃ kāreti (el hombre hace hacer el trabajo al hombre); so puriso tena purisena kammaṃ kāreti; so puriso tassa purisassa kammaṃ kāreti. (El objeto del causativo puede estar también en la tercera inflexión, “tena purisena”, y en la sexta inflexión, “tassa purisassa”.)
- Así con “hāreti”, hacer llevar; “pāṭheti”, hacer leer; “pāceti”, hacer cocinar; “dhāreti”, sostener.
¿Cuál es la utilidad del nombre “hetu” (causa)? Para el uso del nombre “hetu” en el sutta “Dhātūhi ṇe-ṇaya-ṇāpe-ṇāpayā kāritāni hetvatthe” (§438). Tras las raíces, los causativos ‘ṇe’, ‘ṇaya’, ‘ṇāpe’ y ‘ṇāpaya’ [se emplean] en el significado de causa.
Yassa vā pariggaho, taṃ sāmīsaññaṃ hoti.
Tassa bhikkhuno paṭivīso;45Nota al pie: Paṭivīso ca koṭṭhāso (Abhidhā. 485-gāthā). (“Paṭivīsa” es una porción.) bhikkhuno patto; tassa bhikkhuno cīvaraṃ; attano mukhaṃ.
Sāmī icc anena kvattho? Sāmismiṃ chaṭṭhī.
- Tassa bhikkhuno paṭivīso (la porción de ese bhikkhu).
- Bhikkhuno patto (el cuenco del bhikkhu).
- Tassa bhikkhuno cīvaraṃ (la túnica de ese bhikkhu).
- Attano mukhaṃ (la boca de uno mismo).
¿Cuál es la utilidad del nombre “sāmī” (posesivo)? Para el uso del nombre “sāmī” en el sutta “Sāmismiṃ chaṭṭhī” (§301). En el posesivo, la sexta [inflexión].
Liṅgatthābhidhānamatte paṭhamāvibhatti hoti.
Puriso, purisā, eko, dve, ca, vā, he, ahe, re, are.
- Puriso (hombre), purisā (hombres), eko (uno), dve (dos), ca (y), vā (o), he (eh), ahe (oh), re (ea), are (hala).
Ālapanatthādhike liṅgatthābhidhānamatte ca paṭhamāvibhatti hoti.
Bho purisa, bhavanto purisā; bho rāja, bhavanto rājāno; he sakhe, he sakhino.
- Bho purisa (oh hombre), bhavanto purisā (oh hombres).
- Bho rāja (oh rey), bhavanto rājāno (oh reyes).
- He sakhe (eh amigo), he sakhino (eh amigos).
Karaṇakārake tatiyāvibhatti hoti.
Agginā kuṭiṃ jhāpeti; manasā ce paduṭṭhena (Khu. i, 13)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 13; manasā ce pasannena (Khu. i, 13)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 13; kāyena kammaṃ karoti (M. ii, 77)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 77.
- Agginā kuṭiṃ jhāpeti ([él] quema la cabaña con el fuego).
- Manasā ce paduṭṭhena (si con mente corrompida).
- Manasā ce pasannena (si con mente pura).
- Kāyena kammaṃ karoti (hace el trabajo con el cuerpo).
Sahādiyogatthe48Nota al pie: Sahādīnaṃ yoge sati, tadatthe ca tatiyāvibhatti hoti -pa- ayaṃ pan’ ettha padacchedo “sahādiyoge atthe cā” ti (Nyā). (Cuando hay conexión con “saha” y otros, y también en el significado de éstos, hay la tercera inflexión… y aquí la separación de palabras es “sahādiyoge atthe ca” [Nyāsa].) ca tatiyāvibhatti hoti.
Sahā ’pi Gaggena saṃgho uposathaṃ kareyya (Vin. iii, 166)Vinaya-piṭaka · tomo iii, página 166, vinā pi Gaggena (Vin. iii, 166)Vinaya-piṭaka · tomo iii, página 166, mahatā bhikkhusaṃghena saddhiṃ (Vin. iii, 45; D. i, 1; ii, 81)Vinaya-piṭaka · Dīgha-nikāya; sahassena samaṃ mitā (S. i, 18)Saṃyutta-nikāya · tomo i, página 18.
- Sahā ’pi Gaggena saṃgho uposathaṃ kareyya, vinā pi Gaggena (el Sangha debería hacer el uposatha con Gagga o sin Gagga).
- Mahatā bhikkhusaṃghena saddhiṃ (junto con la gran comunidad de bhikkhus).
- Sahassena samaṃ mitā (medidas por igual con mil).
Kattari ca tatiyāvibhatti hoti.
Raññā hato poso; yakkhena dinno varo; ahinā daṭṭho naro.
- Raññā hato poso (el hombre fue matado por el rey).
- Yakkhena dinno varo (un favor fue concedido por el yakkha).
- Ahinā daṭṭho naro (el hombre fue mordido por la serpiente).
Hetvatthe ca tatiyāvibhatti hoti.
Annena vasati; dhammena vasati; vijjāya vasati; sakkārena vasati.
- Annena vasati (vive por causa de la comida).
- Dhammena vasati (vive por causa del Dhamma [porque quiere estudiar el Dhamma]).
- Vijjāya vasati (vive por causa del conocimiento [porque quiere aprender]).
- Sakkārena vasati (vive por causa del honor [porque espera honores]).
Sattamyatthe ca tatiyāvibhatti hoti.
Tena kālena (Khu. iii, 41)Khuddaka-nikāya · tomo iii, página 41, tena samayena (Vin. i, 1)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 1. (Yena kālena, yena samayena)49Nota al pie: ( ) Sīhaḷapotthake natthi. (Lo que va entre paréntesis no está en el manuscrito cingalés.) tena kho pana samayena (Vin. i,7; iii, 1; D. ii, 76)Vinaya-piṭaka · Dīgha-nikāya.
- Tena kālena (en aquel tiempo).
- Tena samayena (en aquella ocasión).
- (Yena kālena, yena samayena) tena kho pana samayena (y en aquella ocasión).
Yena byādhimatā aṅgena aṅgino vikāro lakkhīyate, tattha tatiyāvibhatti hoti.
Akkhinā kāṇo; hatthena kuṇī; kāṇaṃ passati nettena; pādena khañjo; piṭṭhiyā khujjo.
- Akkhinā kāṇo (ciego de un ojo).
- Hatthena kuṇī (manco de una mano).
- Kāṇaṃ passati nettena (ve a uno que es ciego de un ojo).
- Pādena khañjo (cojo de un pie).
- Piṭṭhiyā khujjo (jorobado de espalda).
Visesanatthe ca tatiyāvibhatti hoti.
Gottena (Khu. iii, 25)Khuddaka-nikāya · tomo iii, página 25 Gotamo nātho; suvaṇṇena abhirūpo; tapasā uttamo.
- Gottena Gotamo nātho (el Señor Gotama por el clan).
- Suvaṇṇena abhirūpo (hermoso por su color dorado).
- Tapasā uttamo (excelente por las prácticas ascéticas).
Sampadānakārake catutthīvibhatti hoti.
Buddhassa vā Dhammassa vā Saṃghassa vā dānaṃ deti; dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā (A. i, 524)Aṅguttara-nikāya · tomo i, página 524.
- Buddhassa vā Dhammassa vā Saṃghassa vā dānaṃ deti ([él] da una dádiva al Buddha, al Dhamma o al Sangha).
- Dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā (es dador al asceta o al brahmín).
Namoyogādīsv api ca catutthīvibhatti hoti.
Namo te Buddhavīr’ atthu (S. i, 48)Saṃyutta-nikāya · tomo i, página 48; sotthi pajānaṃ; namo karohi nāgassa (M. i, 196)Majjhima-nikāya · tomo i, página 196; svāgataṃ te mahārāja (Khu. v, 329; vi, 156, 331)Khuddaka-nikāya.
- Namo te Buddhavīr’ atthu (Oh Buddha, oh Héroe, que haya homenaje para ti).
- Sotthi pajānaṃ (bienestar para la gente).
- Namo karohi nāgassa (rinde homenaje al Arahant [nāga]).
- Svāgataṃ te mahārāja (bienvenida a ti, gran rey).
Apādānakārake pañcamīvibhatti hoti.
Pāpā cittaṃ nivāraye (Khu. i, 30)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 30; abbhā mutto va candimā (Khu. i, 39)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 39, bhayā muccati so naro.
- Pāpā cittaṃ nivāraye ([uno] debería contener la mente del mal).
- Abbhā mutto va candimā (como la luna liberada de la nube).
- Bhayā muccati so naro (ese hombre se libera del peligro o temor).
Kāraṇatthe ca pañcamīvibhatti hoti.
Ananubodhā appaṭivedhā catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ adassanā (D. ii, 77)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 77.
- Ananubodhā appaṭivedhā catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ adassanā (por no comprender, por no penetrar, por no ver las Cuatro Nobles Verdades conforme a la realidad).
Kammatthe dutiyāvibhatti hoti.
Gāvaṃ hanati; vīhayo lunāti; satthaṃ karoti; ghaṭaṃ karoti; rathaṃ karoti; dhammaṃ suṇāti (D. i, 93)Dīgha-nikāya · tomo i, página 93; Buddhaṃ pūjeti; vācaṃ bhāsati (D. ii, 13)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 13; taṇḍulaṃ pacati; coraṃ ghāteti.
- Gāvaṃ hanati ([él] mata la vaca).
- Vīhayo lunāti (corta el arroz).
- Satthaṃ karoti (hace un libro [también: un cuchillo]).
- Ghaṭaṃ karoti (hace una vasija).
- Rathaṃ karoti (hace un carro).
- Dhammaṃ suṇāti (escucha el Dhamma).
- Buddhaṃ pūjeti (honra al Buddha).
- Vācaṃ bhāsati (habla una palabra).
- Taṇḍulaṃ pacati (cocina el arroz).
- Coraṃ ghāteti (mata al ladrón).
Kāladdhānaṃ accantasaṃyoge dutiyāvibhatti hoti.
Māsaṃ maṃsodanaṃ bhuñjati; saradaṃ ramaṇīyā nadī; māsaṃ sajjhāyati. Yojanaṃ vanarāji; yojanaṃ dīgho pabbato; kosaṃ sajjhāyati.
Accantasaṃyoge ti kimatthaṃ? Saṃvacchare bhojanaṃ bhuñjati.
- Māsaṃ maṃsodanaṃ bhuñjati (come arroz con carne durante un mes [cada día durante un mes]).
- Saradaṃ ramaṇīyā nadī (el río es hermoso durante el otoño).
- Māsaṃ sajjhāyati (recita durante un mes).
- Yojanaṃ vanarāji (la línea del bosque tiene un yojana de largo).
- Yojanaṃ dīgho pabbato (la montaña tiene un yojana de largo).
- Kosaṃ sajjhāyati (recita durante un kosa [un cuarto de yojana]).
¿Cuál es la finalidad de decir “accantasaṃyoge” (conjunción constante)? [Este sutta no se aplica cuando no hay conjunción constante, como en:] Saṃvacchare bhojanaṃ bhuñjati (come alimento durante el año).
Kammappavacanīyayutte dutiyāvibhatti hoti.
Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato (Vin. i, 1; iii, 45; D. i, 46, 83, 104; M. ii, 376)Vinaya-piṭaka · Dīgha-nikāya · Majjhima-nikāya. Pabbajitam anu pabbajiṃsu (D. ii, 25)Dīgha-nikāya · tomo ii, página 25.
- Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato (así se eleva [se difunde] la buena reputación de ese honorable Gotama).
- Pabbajitam anu pabbajiṃsu (renunciaron siguiendo el ejemplo del renunciante [el Bodhisatta]).
Gati-buddhi-bhuja-paṭha-hara-kara-sayādīnaṃ payoge kārite dutiyāvibhatti hoti vā.
Puriso purisaṃ (gāmaṃ) gāmayati, puriso purisena vā, puriso purisassa vā. Evaṃ bodhayati, bhojayati, pāṭhayati, hārayati, kārayati, sayāpayati. Evaṃ sabbattha kārite.
- Puriso purisaṃ (gāmaṃ) gāmayati (el hombre hace ir al hombre al poblado); puriso purisena vā, puriso purisassa vā. (El objeto del causativo puede estar también en la tercera inflexión, “purisena”, o en la sexta inflexión, “purisassa”.)
- Así con “bodhayati”, hace conocer; “bhojayati”, hace comer; “pāṭhayati”, hace leer; “hārayati”, hace llevar; “kārayati”, hace hacer; “sayāpayati”, hace acostarse. Así en todas partes con el causativo.
Sāmismiṃ chaṭṭhīvibhatti hoti.
Tassa bhikkhuno paṭivīso; tassa bhikkhuno patto; tassa bhikkhuno cīvaraṃ; attano mukhaṃ.
- Tassa bhikkhuno paṭivīso (la porción de ese bhikkhu).
- Tassa bhikkhuno patto (el cuenco de ese bhikkhu).
- Tassa bhikkhuno cīvaraṃ (la túnica de ese bhikkhu).
- Attano mukhaṃ (la boca de uno mismo).
Okāsakārake sattamīvibhatti hoti.
Gambhīre odakantike (Khu. i, 9)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 9; pāpasmiṃ ramati mano (Khu. i, 30)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 30; bhagavati brahmacariyaṃ vussati kulaputto (M. i, 208; ii, 93)Majjhima-nikāya.
- Gambhīre odakantike (en lo profundo, al fondo del agua).
- Pāpasmiṃ ramati mano (la mente se deleita en el mal).
- Bhagavati brahmacariyaṃ vussati kulaputto (el joven de buena familia practica la vida santa en el Bienaventurado).
Sāmī issara adhipati dāyāda sakkhī patibhū pasuta kusala icc etehi payoge chaṭṭhīvibhatti hoti, sattamī ca.
Goṇānaṃ sāmī, goṇesu sāmī; goṇānaṃ issaro, goṇesu issaro; goṇānaṃ adhipati, goṇesu adhipati; goṇānaṃ dāyādo, goṇesu dāyādo; goṇānaṃ sakkhī, goṇesu sakkhī; goṇānaṃ patibhū, goṇesu patibhū; goṇānaṃ pasuto, goṇesu pasuto; goṇānaṃ kusalo, goṇesu kusalo.
- Goṇānaṃ sāmī, goṇesu sāmī (el dueño de los bueyes).
- Goṇānaṃ issaro, goṇesu issaro (el señor de los bueyes).
- Goṇānaṃ adhipati, goṇesu adhipati (el amo de los bueyes).
- Goṇānaṃ dāyādo, goṇesu dāyādo (el heredero de los bueyes).
- Goṇānaṃ sakkhī, goṇesu sakkhī (el testigo de los bueyes).
- Goṇānaṃ patibhū, goṇesu patibhū (el garante (el que promete) de los bueyes).
- Goṇānaṃ pasuto, goṇesu pasuto (dedicado a los bueyes).
- Goṇānaṃ kusalo, goṇesu kusalo (hábil en los bueyes).
Niddhāraṇatthe ca chaṭṭhīvibhatti hoti, sattamī ca.
Kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā. Sāmā nārīnaṃ dassanīyatamā, sāmā nārīsu dassanīyatamā. Manussānaṃ khattiyo sūratamo, manussesu khattiyo sūratamo. Pathikānaṃ dhāvanto sīghatamo, pathikesu dhāvanto sīghatamo.
- Kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā (entre las vacas, la negra es la que tiene más leche).
- Sāmā nārīnaṃ dassanīyatamā, sāmā nārīsu dassanīyatamā (entre las mujeres, la de tez dorada50Nota al pie: “Sāmā” puede significar tanto tez dorada como tez oscura. es la más hermosa).
- Manussānaṃ khattiyo sūratamo, manussesu khattiyo sūratamo (entre los humanos, el khattiya es el más valiente).
- Pathikānaṃ dhāvanto sīghatamo, pathikesu dhāvanto sīghatamo (entre los viajeros, el que corre es el más rápido).
Anādare chaṭṭhīvibhatti hoti, sattamī ca.
Rudato dārakassa pabbaji, rudantasmiṃ dārake pabbaji.
- Rudato dārakassa pabbaji, rudantasmiṃ dārake pabbaji (a pesar del llanto del hijo, [él] abandonó el hogar).51Nota al pie: Quiere decir que él desatendió el llanto de su hijo y se hizo monje.
Chaṭṭhīnam atthe kvaci dutiyāvibhatti hoti.
Api ssu maṃ Aggivessana tisso upamā paṭibhaṃsu (M. i, 307)Majjhima-nikāya · tomo i, página 307.
- Api ssu maṃ Aggivessana tisso upamā paṭibhaṃsu (en verdad, Aggivessana, mis tres símiles se manifestaron).
Tatiyā-sattamīnaṃ atthe ca kvaci dutiyāvibhatti hoti.
Sace maṃ samaṇo Gotamo ālapissati (S. i, 179)Saṃyutta-nikāya · tomo i, página 179; tvañ ca maṃ n’ ābhibhāsasi (Khu. vi, 359)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 359. Evaṃ tatiyatthe.
Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā (Vin. i, 7; iii, 48; D. ii, 75; M. i, 118)Vinaya-piṭaka · Dīgha-nikāya · Majjhima-nikāya; ekaṃ samayaṃ Bhagavā (D. i, 1)Dīgha-nikāya · tomo i, página 1. Evaṃ sattamyatthe.
- Sace maṃ samaṇo Gotamo ālapissati (si el asceta Gotama me habla).
- Tvañ ca maṃ n’ ābhibhāsasi (y tú no hablarás conmigo).
Así en el significado de la tercera [inflexión].
- Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā (habiéndose puesto la túnica inferior a la mañana temprano).
- Ekaṃ samayaṃ Bhagavā (en una ocasión el Bienaventurado).
Así en el significado de la séptima [inflexión].
Tatiyā-sattamīnaṃ atthe ca kvaci chaṭṭhīvibhatti hoti.
Kato me kalyāṇo, kataṃ me pāpaṃ. Evaṃ tatiyatthe.
Kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo (Khu. vi, 156, 158)Khuddaka-nikāya; kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ (M. ii, 58)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 58. Evaṃ sattamyatthe.
Kvacī ti kimatthaṃ? Yo vo Ānanda mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto. Ānando atthesu vicakkhaṇo.
- Kato me kalyāṇo, kataṃ me pāpaṃ (lo bueno ha sido hecho por mí; lo malo ha sido hecho por mí).
Así en el significado de la tercera [inflexión].
- Kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo (mujeres gráciles, diestras y entrenadas en la danza y el canto).
- Kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ (¿eres tú diestro en las diferentes partes del carro?).
Así en el significado de la séptima [inflexión].
¿Cuál es la finalidad de decir “kvaci” (a veces)? [Para mostrar excepciones a este sutta, como en:] Yo vo Ānanda mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto (Ānanda, el Dhamma y el Vinaya que os han sido predicados y promulgados por mí). Ānando atthesu vicakkhaṇo (Ānanda es diestro en los significados).
Dutiyā-pañcamīnañ ca atthe kvaci chaṭṭhīvibhatti hoti.
Tassa bhavanti vattāro (M. ii, 133-5)Majjhima-nikāya · tomo ii, página 133-5; sahasā kammassa kattāro. Evaṃ dutiyatthe.
Assavanatā dhammassa parihāyanti (Vin. iii, 6; D. ii, 32, 40; M. i, 224; ii, 292; S. i, 139)Vinaya-piṭaka · Dīgha-nikāya · Majjhima-nikāya · Saṃyutta-nikāya. Kinnu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi (M. i, 313)Majjhima-nikāya · tomo i, página 313. Sabbe tasanti daṇḍassa (Khu. i, 32)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 32. Sabbe bhāyanti maccuno (Khu. i, 32)Khuddaka-nikāya · tomo i, página 32. Bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ ghoravisānaṃ (S. ii, 381-2)Saṃyutta-nikāya · tomo ii, página 381-2. Bhāyāmi ghoravisassa nāgassa. Evaṃ pañcamyatthe.
- Tassa bhavanti vattāro (son quienes le dicen a él).
- Sahasā kammassa kattāro (repentinamente hacen la acción).
Así en el significado de la segunda [inflexión].
- Assavanatā dhammassa parihāyanti (por no escuchar, se apartan del Dhamma).
- Kinnu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi (¿por qué habría yo de temer de (a) esa felicidad?).
- Sabbe tasanti daṇḍassa (todos tiemblan ante el castigo).
- Sabbe bhāyanti maccuno (todos temen la muerte).
- Bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ ghoravisānaṃ (atemorizado de las cuatro serpientes espantosas y venenosas).
- Bhāyāmi ghoravisassa nāgassa (tengo temor de una serpiente espantosa y venenosa).
Así en el significado de la quinta [inflexión].
Kamma-karaṇa-nimittatthesu sattamīvibhatti hoti.
Sundar’ āvuso ime ājīvakā bhikkhūsu abhivādenti (Vin. i, 313)Vinaya-piṭaka · tomo i, página 313. Evaṃ kammatthe.
Hatthesu piṇḍāya caranti (Vin. iii, 125)Vinaya-piṭaka · tomo iii, página 125; pattesu piṇḍāya caranti; pathesu gacchanti. Evaṃ karaṇatthe.
Dīpi cammesu haññate (Khu. vi, 172)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 172; kuñjaro dantesu haññate (Khu. vi, 172)Khuddaka-nikāya · tomo vi, página 172. Evaṃ nimittatthe.
- Sundar’ āvuso ime ājīvakā bhikkhūsu abhivādenti (amigo, estos buenos ascetas rinden homenaje a los bhikkhus).
Así en el significado de objeto.
- Hatthesu piṇḍāya caranti (van por comida con las manos).
- Pattesu piṇḍāya caranti (van por comida con los cuencos).
- Pathesu gacchanti (van por caminos).
Así en el significado de instrumento.
- Dīpi cammesu haññate (el leopardo es matado a causa de su piel).
- Kuñjaro dantesu haññate (el elefante es matado a causa de sus colmillos).
Así en el significado de causa.
Sampadāne ca sattamīvibhatti hoti.
Saṃghe dinnaṃ mahapphalaṃ (Khu. ii, 49)Khuddaka-nikāya · tomo ii, página 49; saṃghe Gotami dehi (M. iii, 296)Majjhima-nikāya · tomo iii, página 296; saṃghe te dinne ahañ c’ eva pūjito bhavissāmi (M. iii, 296)Majjhima-nikāya · tomo iii, página 296.
- Saṃghe dinnaṃ mahapphalaṃ (lo dado al Sangha trae gran fruto).
- Saṃghe Gotami dehi (Gotamī, dáselo al Sangha).
- Saṃghe te dinne ahañ c’ eva pūjito bhavissāmi (si es dado por ti al Sangha, yo también seré honrado).
Pañcamyatthe ca sattamīvibhatti hoti.
Kadalīsu gaje rakkhanti.
- Kadalīsu gaje rakkhanti (mantienen a los elefantes alejados de los plátanos).
Kāla-bhāvesu ca kattari payujjamāne sattamīvibhatti hoti.
Pubbaṇhasamaye gato; sāyanhasamaye52Nota al pie: Sāyanhasamaye (Rū. iii, 327; Sad. iii, 644); sāyaṇhasamaye (Mog. iii, 110). āgato. Bhikkhūsu bhojīyamānesu gato; (bhikkhūsu) bhuttesu āgato. Gosu duyhamānesu gato; (gosu) duddhāsu āgato.
- Pubbaṇhasamaye gato ([él] fue a la mañana temprano); sāyanhasamaye āgato ([él] regresó a la tarde).
- Bhikkhūsu bhojīyamānesu gato (cuando los bhikkhus estaban siendo alimentados, [él] fue); (bhikkhūsu) bhuttesu āgato (cuando los bhikkhus habían comido, [él] regresó).
- Gosu duyhamānesu gato (cuando las vacas estaban siendo ordeñadas, [él] fue); (gosu) duddhāsu āgato (cuando las vacas habían sido ordeñadas, [él] regresó).
Upa adhi icc etesaṃ payoge adhika-issaravacane sattamīvibhatti hoti.
Upa khāriyaṃ doṇo; upa nikkhe kahāpaṇaṃ. Adhi Brahmadatte Pañcālā, adhi naccesu Gotamī, adhi devesu Buddho.
- Upa khāriyaṃ doṇo (un doṇa en exceso de una khāri [una khāri más un doṇa]).54Nota del traductor: Doṇa y khāri son unidades de medida para el grano en la época del Buddha.
- Upa nikkhe kahāpaṇaṃ (un kahāpaṇa en exceso de un nikkha).55Nota del traductor: Kahāpaṇa y nikkha son monedas usadas en la época del Buddha.
- Adhi Brahmadatte Pañcālā (los Pañcālas son súbditos de Brahmadatta).
- Adhi naccesu Gotamī (Gotamī es superior a las bailarinas).
- Adhi devesu Buddho (el Buddha es superior a los dioses).
Maṇḍita ussukka icc etesv atthesu tatiyāvibhatti hoti, sattamī ca.
Ñāṇena pasīdito, ñāṇasmiṃ vā pasīdito; ñāṇena ussukko, ñāṇasmiṃ vā ussukko Tathāgato vā tathāgatagotto vā.
- Ñāṇena pasīdito, ñāṇasmiṃ vā pasīdito (claro por el entendimiento o claro en el entendimiento).
- Ñāṇena ussukko, ñāṇasmiṃ vā ussukko Tathāgato vā tathāgatagotto vā (el Tathāgata, o uno que pertenece al clan del Tathāgata, es enérgico por el entendimiento o enérgico en el entendimiento).