Kaccāyana-Byākaraṇaṃ · capítulo 4 de 8
Tathā dvande pāṇitūriyayoggasenaṅga-khuddajantuka-vividhaviruddha-visabhāgatthādīnañ ca
Asimismo, en un compuesto copulativo (dvanda) hay también [singular y género neutro] de las partes de los seres (pāṇi-aṅga), los instrumentos musicales (tūriya-aṅga), las partes de un vehículo (yogga-aṅga), las partes de un ejército (senaṅga), las criaturas pequeñas (khuddajantuka), los diversos enemigos (vividhaviruddha), el significado opuesto (visabhāgattha), etcétera (ādi).
- Kaccāyana 322
- Rūpasiddhi 359
- Saddanīti 700
- Samāsa-Kappa · Sattama-Kaṇḍa
Texto y traducción
Leer en el capítulo →322. 359. Tathā dvande pāṇitūriyayoggasenaṅga-khuddajantuka-vividhaviruddha-visabhāgatthādīnañ ca (700)
Tathā dvande samāse pāṇitūriyayoggasenaṅga-khuddajantuka-vividhaviruddha-visabhāgattha icc evamādīnaṃ ekattaṃ hoti, napuṃsakaliṅgattañ ca.
Taṃ yathā? Cakkhu ca sotañ ca cakkhusotaṃ (Khu. i, 211); mukhañ ca nāsikā ca mukhanāsikaṃ; chavi ca maṃsañ ca lohitañ ca chavimaṃsalohitaṃ. Evaṃ pāṇyaṅgatthe.
Saṅkho ca paṇavo ca saṅkhapaṇavaṃ (D. i, 75); gītañ ca vāditañ ca gītavāditaṃ (D. i, 5); daddari ca ḍiṇḍimo ca daddariḍiṇḍimaṃ. Evaṃ tūriyaṅgatthe.
Phālo ca pācanañ ca phālapācanaṃ (S. i, 175; Khu. i, 291; SuttanipataA. 132); yugañ ca naṅgalañ ca yuganaṅgalaṃ (S. i, 175; Khu. i, 291; SuttanipataA. 132). Evaṃ yoggaṅgatthe.
Asi ca cammañ ca asicammaṃ (M. i, 121; A. ii, 82); dhanu ca kalāpo ca dhanukalāpaṃ (M. i, 121; A. ii, 82); hatthī ca asso ca hatthi-assaṃ; ratho ca pattiko ca rathapattikaṃ. Evaṃ senaṅgatthe.
Ḍaṃsā ca makasā ca ḍaṃsamakasaṃ, kuntho ca kipilliko ca kunthakipillikaṃ, kīṭo ca sarīsapo ca kīṭasarīsapaṃ. Evaṃ khuddajantukatthe.
Ahi ca nakulo ca ahinakulaṃ (DhA. i, 32); biḷāro ca mūsiko ca biḷāramūsikaṃ; kāko ca ulūko ca kākolūkaṃ (DhA. i, 32). Evaṃ vividhaviruddhatthe.
Sīlañ ca paññāṇañ ca sīlapaññāṇaṃ (A. ii, 26); samatho ca vipassanā ca samathavipassanaṃ (AbhA. i, 240); vijjā ca caraṇañ ca vijjācaraṇaṃ (A. ii, 2). Evaṃ visabhāgatthe.
Ādiggahaṇaṃ kimatthaṃ? Dāsī ca dāso ca dāsidāsaṃ (D. i, 5; M. ii, 366; Khu. vii, 37); itthī ca pumā ca itthipumaṃ; patto ca cīvarañ ca pattacīvaraṃ (Vin. i, 11; iii, 130); chattañ ca upāhanā ca chattupāhanaṃ (Vin. ii, 451; DhA. i, 241); tikañ ca catukkañ ca tikacatukkaṃ; veno ca rathakāro ca venarathakāraṃ; sākuṇiko ca māgaviko ca sākuṇikamāgavikaṃ; dīgho ca majjhimo ca dīghamajjhimaṃ icc evamādi.
¿Cómo qué?
- Cakkhu ca sotañ ca cakkhusotaṃ (ojo y oído).
- Mukhañ ca nāsikā ca mukhanāsikaṃ (boca y nariz).
- Chavi ca maṃsañ ca lohitañ ca chavimaṃsalohitaṃ (piel, carne y sangre).
Así en el significado de partes de los seres.
- Saṅkho ca paṇavo ca saṅkhapaṇavaṃ (concha y tambor pequeño).
- Gītañ ca vāditañ ca gītavāditaṃ (canto y música instrumental).
- Daddari ca ḍiṇḍimo ca daddariḍiṇḍimaṃ (tambores).
Así en el significado de instrumentos musicales.
- Phālo ca pācanañ ca phālapācanaṃ (reja de arado y aguijada).
- Yugañ ca naṅgalañ ca yuganaṅgalaṃ (yugo y arado).
Así en el significado de partes de un vehículo.
- Asi ca cammañ ca asicammaṃ (espada y escudo).
- Dhanu ca kalāpo ca dhanukalāpaṃ (arco y carcaj).
- Hatthī ca asso ca hatthi-assaṃ (elefante y caballo).
- Ratho ca pattiko ca rathapattikaṃ (carro y soldado).
Así en el significado de partes de un ejército.
- Daṃsā ca makasā ca daṃsamakasaṃ (mosca y mosquito).
- Kuntho ca kipilliko ca kunthakipillikaṃ (hormiga y hormiga blanca).
- Kīṭo ca sarīsapo ca kīṭasarīsapaṃ (polilla y serpiente).
Así en el significado de criaturas pequeñas.
- Ahi ca nakulo ca ahinakulaṃ (serpiente y mangosta).
- Biḷāro ca mūsiko ca biḷāramūsikaṃ (gato y ratón).
- Kāko ca ulūko ca kākolūkaṃ (cuervo y búho).
Así en el significado de diversos enemigos.
- Sīlañ ca paññāṇañ ca sīlapaññāṇaṃ (virtud y sabiduría).
- Samatho ca vipassanā ca samathavipassanaṃ (tranquilidad e introspección).
- Vijjā ca caraṇañ ca vijjācaraṇaṃ (visión y conducta).
Así en el significado de opuestos.
¿Cuál es la finalidad de tomar “ādi” (etcétera)? Para incluir los siguientes: Dāsī ca dāso ca dāsidāsaṃ (esclava y esclavo); itthī ca pumā ca itthipumaṃ (mujer y hombre); patto ca cīvarañ ca pattacīvaraṃ (cuenco y túnica); chattañ ca upāhanā ca chattupāhanaṃ (sombrilla y sandalias); tikañ ca catukkañ ca tikacatukkaṃ (tríada y tétrada); veno ca rathakāro ca venarathakāraṃ (tejedor de bambú y constructor de carros); sākuṇiko ca māgaviko ca sākuṇikamāgavikaṃ (pajarero y cazador); dīgho ca majjhimo ca dīghamajjhimaṃ (largo y mediano), etcétera.
Sin las notas al pie: están en la tarjeta del capítulo.
Borradores
- Clasificación del sutta → borrador
- Análisis según Visuddhāyuṃ → borrador
Preguntar sobre §322
La pregunta se hace desde el análisis según Visuddhāyuṃ (borrador): responde con la fila de este sutta y las fuentes del proyecto. Es para estudiantes inscritos y pide iniciar sesión.
Edición del texto en pāḷi y traducción al español por Bhikkhu Nandisena. Este material puede ser reproducido para uso personal y distribuido de forma gratuita. Copyright © 2026 Instituto de Estudios Buddhistas Hispano (IEBH). Publicado bajo licencia CC BY-NC-ND 4.0 · DOI 10.5281/zenodo.21948010.